2-10-1 متغیر وابسته21
فصل دوم : مطالعات نظری22
1-2- مقدمه23
2-2- تحولات اجتماعی23
1-2-2- آگوست کنت25
2-2-2- دیدگاه ابن خلدون26
3-2-2- دیدگاه سوروکین27
4-2-2- نظریات تکامل28
5-2-2- اشاعه29
6-2-2- فرهنگ پذیری29
7-2-2- شهری شدن29
8-2-2- صنعتی شدن و خانواده29
9-2-2- طبقه بندی تغییرات اجتماعی30
10-2-2- مرتن31
11-2-2- هانتینگتون33
3-2- بازنمایی35
1-3-2- تعریف بازنمایی40
2-3-2- استوارت هال و نظریه بازنمایی41
3-3-2- استراتژی های بازنمایی58
4-3-2- طبیعی سازی61
5-3-2- ساخت اجتماعی واقعیت62
4-2- شالوده شکنی64
5-2- چارچوب نظری66
6-2 پیشینه پژوهش67
فصل سوم : روش شناسی70
1-3- مقدمه71
2-3- روش اسنادی71
1-2-3- زمینه های مورد استفاده از روش اسنادی73
2-2-3- کاربرد روش اسناد در مأخذیابی73
3-3- تحلیل محتوا73

1-3-3 مراحل تحلیل محتوا74
2-3-3 مقوله های تحلیل محتوا75
3-3-3 مزایای تحلیل محتوا76
4-3-3 معایب تحلیل محتوا77
4-3- تحلیل نشانه شناختی77
5-3- ابعاد متفاوت نشانه شناسی تصویر78
6-3- رمزهای فنی سینمایی79
7-3- نشانه های تصویری با رمزگان فرم81
فصل چهارم : یافته های تحقیق82
1-4- مقدمه83
2-4- دوره جنگ85
3-4-دوره سازندگی89
4-4- دوره اصلاحات92
5-4- دوره اصول گرایی99
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادها105
1-5- مقدمه106
2-5- بحث درباره یافته های تحقیق107
3-5- بررسی سوالات تحقیق109
1-3-5- آیا تغییرات و تحولات اجتماعی بر آثار رسول صدر عاملی تا ثیر گذار است؟109
2-3-5- آیا داستان فیلم‌های صدرعاملی به زمان ساخت فیلم‌ها برمی‌گردد؟111
4-5- نتیجه گیری112
5-5-پیشنهادهایی برای محققین بعدی118
1-5-5- عملکردی:118
2-5-5- نظری:119
3-5-5- روشی:119
6-5- محدودیت های تحقیق119
فهرست منابع121
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول شماره (1)66
جدول شماره (2)84
جدول شماره (3)115
جدول شماره(4)117
فصل اول: کلیات
1-1- بیان مسأله
سینما به عنوان یکی از مظاهر تمدن جدید هنر، صنعتی است که نمی توان منکر تأثیر شگرف و گسترده آن بر فرهنگ عامه بود زیرا برمبنای مقتضای ماهیت خود می تواند پیام هایی را متناسب با نیات درونی فیلمساز به گروه مخاطبان و پیام گیران منتقل سازد. سینما به عنوان زبان احساس، تعقل و تبلیغ، هنری تکنولوژیک است که نقش اساسی در تحول فرهنگها و اصلاح نگرشها و الگوسازی برای انسانها و عصرها دارد. سینما به عنوان موثرترین و بانفوذترین رسانه جمعی، اهمیت ویژه و انکارناپذیری بر رفتار اجتماعی مخاطبان خود دارد و با تأثیرگذاری بر احساسات و روان ناخودآگاه افراد، به گونه ای پنهان می تواند ارزشها و نگرشهای افراد را تغییر دهد. این ابزار فرهنگی در بستر نظام فرهنگی می تواند اشاعه دهنده باورهای فرهنگی آن نظام باشد. همچنین نقش بسزایی در به تصویر کشیدن واقعیات در جامعه دارد و صرفاً ابزاری برای سرگرمی و تفریح نیست، بلکه نقش بنیادینی در فرهنگ سازی و اعتلای فرهنگ جامعه دارد، به حدی که نحوه ارائه بازنمایی واقعیات در تولیدات فرهنگی به ویژه سینما، یکی از بهترین شاخص ها در ارزیابی عملکرد هر نظام فرهنگی است. اکنون پس از گذشت سه دهه از پیروزی انقلاب اسلامی این سوال کلی و مبنایی به ذهن متبادر می شود که انقلاب اسلامی تا چه اندازه توانسته است از ابزار و قابلیت های خود در جهت تحقق رسالت خویش و ارائه تصویر مطلوب از رابطه تحولات اجتماعی و سینما بهره ببرد. بنابراین سینما را می توان به عنوان حوزه عامه پسند و همه گیر ستیزهای گفتمانی در جهان معاصر تعریف کرد. تصاویر، فانتزی ها، رویاها، سبک های زندگی و ایده های واقعیت سینمایی، زندگی روزمره را تحت الشعاع قرار داده اند (السر،2002، 86).
درباره رابطه میان هنر و جامعه در حوزه جامعه شناسی هنر بحثهای متنوع و فراوانی وجود دارد: “یکی از فرض های اساسی جامعه شناسی هنر این است که مسائل، مشکلات و تحولات اجتماعی با گذر از صافی ذهن و شخصیت هنرمند در آثار او بازتاب می شود” (راودراد: 1378؛ ولف: 1368؛ الکساندر:2003).
مسأله محل توجه درباره هنرمند عبارت است از اینکه اگرچه هنرمند به واسطه آثار هنری بر جامعه تأثیر می گذارد، اما جامعه به عناصر اجتماعی نیز به نوبه خود در هدایت فرد به سمت تولید هنری، سبک و مضمون آثار او نقش دارند. اما آثار همه هنرمندان از نظر ارزشهای هنری و اجتماعی یکسان نیستند. برخی از هنرمندان در حوزه های متفاوت به منزله هنرمندان بزرگ و برجسته آن حوزه ها و آثارشان به منزله آثار هنری بزرگ یا شاهکارهای هنری مطرح می شوند.
به نظر گلدمن افرادی استثنایی در جامعه هستند که علاوه بر توانایی و خلاقیت ذاتی هنری، آگاهی هایشان نسبت به آمال، آرزوها، اهداف، خواسته ها، ارزشها و هنجارهای گروه اجتماعی خود به حداکثر میزان ممکن است. این افراد استثنایی پا را از آگاهی روزمره که چندان نظام مند هم نیست، فراتر می نهند و به چنان توانایی دست می یابند که بر فراز آگاهی طبقه خویش قرار گیرند و مسائل و مقوله های طبقاتی را به گونه ای ویژه و با شکلی خاص بیان می کنند (راودراد، 1382، 94).
نکته ای که قابل اشاره است، اینکه دلایل انتخاب ابراهیم صدر عاملی و تحلیل آثار او را می توان به دو بخش اجتماعی و علاقه شخصی، تقسیم نمود:
1- دیدگاه اجتماعی: فیلم های رسول صدر عاملی، در چارچوب تاریخی و اجتماعی به شکلی منسجم بازتاب شده است و با تحلیل آثار این کارگردان می توان به شناختی از جهان بینی و تحولات اجتماعی هر چهار دوره رسید.
2- علاقه شخصی: یکی از دلایل انتخاب این کارگردان این است که او همواره موضوعات اجتماعی را دستمایه خود قرار داده و بدون توجه به تصاحب گیشه، دست به ساخت فیلم زده که همین امر او را نسبت به سایر کارگردانان دیگر متمایز می سازد.
در ادامه بحث پس از توضیح نظریات مطرح شده که برای تحلیل آثار سینمایی صدر عاملی، در مقام آثار هنری که رابطه تنگاتنگی با جامعه خود دارند، به کار گرفته شده است به تحلیل فیلم ها پرداخت خواهدشد. سوال اساسی که در این پژوهش قصد پاسخگویی بدان را دارد، این است که چگونه ، ماهیت تحولات اجتماعی وسیع و در عین حال گذار از دوره ای به دوره دیگر را بر درون مایه های آثار سینمایی خود نشان داده است؟ بازنمایی این تغییر در سینما چگونه بوده است؟
2-1 اهداف تحقیق
هدف پژوهش باید آنچه را که در نهایت و پس از انجام پژوهش حاصل خواهدشد، نشان دهد. پژوهشگر می تواند در نوشتن اهداف پژوهش آنها را به دو دسته هدف کلی و اهداف جزئی تقسیم نماید. هدف کلی منظور و مقصود نهایی پژوهش است که مستقیماً از مسأله پژوهش مشتق می شود.
1-2-1- هدف کلی
این پژوهش در نظر دارد به مطالعه تأثیر تغییرات اجتماعی سی ساله اخیر ایران با اتخاذ رویکردی جامعه شناختی در آثار سینمایی رسول صدر عاملی بپردازد.
2-2-1- اهداف جزئی
در این خصوص اهداف جزئی به شرح ذیل عبارتند از :
1- بررسی آثار صدر عاملی در دوره جنگ
2- بررسی آثار صدر عاملی در دوره سازندگی
3- بررسی آثار صدر عاملی در دوره اصلاحات
4- بررسی آثار صدر عاملی در دوره اصول گرایی
3-1- اهمیت موضوع تحقیق و انگیزش انتخاب آن
اهمیت موضوع و ضرورت بررسی آن در جامعه حاضر در طرح مسأله تا حدودی مشخص شده است. سینما آگاهی بخش و توهم زا است. حرکت می آفریند و خواب می کند. این کارکرد دوگانه که در ماهیت سینما قرار دارد، چون وسیله ای قدرتمند مکان ویژه ای در میان سایر رسانه های جمعی به سینما می بخشد. از سوی دیگر باید توجه داشت که سینما خود تحت تأثیر تغییرات اجتماعی و بررسی حرکات درونی سینما به روشن تر شدن حرکات اجتماعی و روان تر شدن تحلیل آنها کمک می کند.
سینما همواره به عنوان یکی از وسایل ارتباط جمعی در مطالعات رسانه ای، همواره مورد غفلت قرار گرفته است. کمبود کتابها و منابع موجود در این زمینه گواهی بر این ادعاست، اما واقعیت این است که سینما به همان اندازه که هنر است، رسانه هم است. “غفلتی عظیم درباره طبیعت سینما به عنوان یک نهاد اجتماعی- در میان مهم ترین نهادها در جهان- وجود دارد. من برای تبیین این پدیده، نه کمبود، بلکه فقر کیفی مطالعات را بیان می کنم: شکست کم یا زیاد نویسندگان در درک این مطلب که یک رسانه با جامعه چه می کند و چرا” (جاروی به نقل از راودراد، 1379، 42).
با ذکر آنچه که در مقدمه فوق رفت لازم است تا شرح مختصری از سینمای پس از انقلاب داده شود به خصوص پس از انقلاب فرهنگی در سال 1359 که منجر به تحول بسیاری از ارزشها شد تا بیشتر به اهمیت موضوع واقف شد.
* دوره اول که دهه آغازین انقلاب است و همچنین با شروع جنگ ایران و عراق و به تبع آن به وجود آمدن مسائل و ارزش های جدید، سینمای ایران نیز متأثر از همه مسائل یادشده به شکل نوینی پس از اندکی توقف آغاز به کار کرد. این نوع سینمای جنگی به محوریت روابط انسانها در جنگ و همچنین ایثار و از خودگذشتی می پرداخت.
* دوره دوم که دوران پس از جنگ و شروع دوران سازندگی است (68- 76) با محوریت توسعه اقتصادی در متن مناسبات اجتماعی و تلاش برای بهتر شدن وضعیت معیشتی و اقتصادی و سینمای ایران نیز خیلی سریع به این روند واکنش نشان داد که از پی آن طی سالهای ابتدایی دهه 70 چند فیلم با این موضوع ساخته شد.
* دوره سوم که دوره اصلاحات و توسعه سیاسی است (76-84) عمده مباحثی که مطرح بود توسعه فرهنگی و سیاسی در سر فصل های فیلم ها بیشتر به چشم می خورد. نکته بسیار جالب توجه در این میان همنوایی سریع سینمای ایران با شرایط سیاسی متن جامعه بود. به عبارتی مشخصه اصلی این دوره ستاره سالاری بار دیگر احیا شد و بازیگران خوش سیما و جذاب برای جذب مخاطبان استفاده شدند. فیلمنامه ها یکدست و یک شکل بودند به قول گادفری چشایر منتقد مجله فیلم کامنت “فیلم ایرانی برای اینکه مورد توجه قرار بگیرد باید تازه و قوی با کیفیت باشد و هرگز نباید گرفتار تکرار شود… فیلم های ایرانی اکنون مورد تقلید قرار می گیرند که البته به هیچوجه گرایش درستی نیست”.
* دوره چهارم که دوره عدالت اجتماعی (84-92) است که از ویژگی های مهم فیلم های این دوره تجربه تغییرات پیاپی در ارزشهای رسمی و عرفی، زندگی طبقات مختلف جامعه را به سمت نوعی زندگی سیاستمدارانه مبتنی بر پنهان کاری، ریا و در بعضی مواقع وارو نمایی واقعیت ها سوق داد.
بررسی شرایط چهارگانه بخصوص باتوجه به مدل های اجتماعی، چیزی است که جای آن در میان تحقیقات چندساله اخیر خالی است و می شود گفت تقریباً در این زمینه به جز چند تحقیق که عمدتاً در زمینه های کمی سینما و فیلم و چند ترجمه در مقولات مختلف نقد سینمایی و تکنیک سینما است، تحقیقی به صورت جامع صورت نگرفته است و همچنین ضرورت تحقیق جامعه شناسانه فیلم و سینما احساس نگردیده و حرکتی در این زمینه کمتر احساس شده است. در این تحقیق سعی خواهدشد به سینمای رسول صدر عاملی به مثابه تاریخ تصویری انقلاب اسلامی بپردازد، چراکه جامعه شناسی هر دوره را متناسب با دگرگونی زمانه و تحولاتی که ارزشها و کنشهای آدمها تجربه کرده اند را به زبان سینما روایت کرده است.
4-1 سوالات تحقیق
1.آیا تغییرات و تحولات بر اثار سینمایی صدرعاملی تاثیر گذار است؟
2. آیا داستان فیلم های صدرعاملی به زمان ساخت فیلم‌ها برمی‌گردد؟
5-1 متغییر ها و واژه های کلیدی:
متغییر مستقل:تغییرات و تحولات اجتماعی. تغییرات اجتماعی عبارتست از پدیده های قابل رویت و قابل بررسی در مدت زمانی کوتاه به صورتی که هر شخص معمولی نیزدر طول زندگی خودیا درطول دوران کوتاهی از زندگیش می تواند یک تغییر را شخصا تعقیب نمایید; نتیجه قطعیش را ببینید یا نتیجه موقتیش را دریابد.باید توجه داشت مفهوم تغییر اجتماعی با مفهوم دگرگونی اجتماعی متفاوت است.تحول اجتماعی یا دگر گونی اجتماعی در طول یک دوره ی طولانی; طی یک یا شایدچند نسل درجامعه رخ می دهدو بررسی یک تحول اجتماعی نیازمند نوعی بررسی تاریخی جامعه است.( گی روشه ، 1389. 26 تا 30 )
متغییر وابسته :اثار سینمایی رسول صدر عاملی که عبارتست از: 1.گل های داوودی(1363)2.پاییزان(1366)3.قربانی(1370)4.سمفونی تهران(1372)5. دختری با کفشهای کتانی(1378)6.من ترانه 15 سال دارم(1380)7.دیشب باباتو دیدم ایدا(1383)8.شب(1385)9. هر شب تنهایی(1386)10. زندگی با چشمان بسته(1387)11.در انتظار معجزه(1388).

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

واژه های کلیدی:
تحلیل محتوا:
برای بررسی محتوای آشکار پیام‌های موجود در یک متن می‌توان از روش تحلیل محتوا استفاده کرد. در این روش محتوای آشکار و پیام‌ها به‌طور نظام‌دار و کمّی توصیف می‌شود. از این‌رو این روش را می‌توان روش تبدیل داده‌های کیفی به داده‌های کمّی قلمداد کرد. تحلیل محتوا روشی مناسب برای پاسخ دادن به سؤال‌هایی درباره محتوای یک پیام است. (زهره سرمد ودیگران، عباس بازرگان، الهه حجازی. “روش‌های تحقیق”. در روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. چاپ سیزدهم. انتشارات آگه، ????.)
تحولات اجتماعی;تغییرات اجتماعی,اثار سینمایی که در بالا تو ضیح داده شد
6-1 مدل تحقیق
7-1- روش تحقیق
عمده ترین روش هایی که در پژوهش حاضر استفاده شده اند، عبارتند از روش اسنادی و تحلیل محتوا که اشاره مختصری بدان خواهد شد و روش شناسی این پژوهش در فصل سوم به صورت کامل بیان می گردد:
1-7-1- روش اسنادی
“روش اسنادی در زمره روش ها یا سنجه های غیر مزاحم و غیر واکنشی به شمار می آید. به این معنی که محقق در هنگام جمع آوری اطلاعات واقعی اختلال به وجود می آوردند – مثلاً سوگیری پاسخگو مواجه نمی شود. در حالی که هنگام استفاده از دیگر روش ها نظیر مشاهده، مصاحبه و … مشکل اساسی جمع آوری اطلاعات است، به هنگام کاربرد روش های اسنادی، اطلاعات موجودند” (ساروخانی، 1381، 254).
2-7-1- روش تحلیل محتوا
تحلیل محتوا به عنوان یک روش عبارت است از “شناخت و برجسته ساختن محورها یا خطوط اصلی یک متن مکتوب، یک یا مجموعه ای از سخنرانی ها، سلسله ای از تصاویر، نوارها، وصیتنامه ها، نامه های خصوصی، سوالهای باز یک پرسشنامه و …” (ساروخانی، 1381، 281).
در این تحقیق از تحلیل محتوای کیفی در تحلیل موضوعات و مضمون های فیلم ها و داوری درباره جایگیری آن در هر کدام از مقولات کارکردی استفاده شده است.
8-1 جامعه آماری و حجم نمونه
جامعه اماری شامل اثار سینمایی رسول صدر عاملی که شامل:1. پاییزان (1366) 2.قربانی(1370) 3.سمفونی تهران(1372) 4.دختری با کقشهای کتانی(1378
5.من ترانه 15 سال دارم(1380)6.دیشب باباتو دیدم ایدا(1383)7.شب(1385)8.هرشب تنهابی(1386) 9. زندگی با چشمان بسته(1387) 10.در انتظار معجزه(1388) در این تحقیق حجم نمونه با جامعه اماری یکسان است
9-1 قلمرو تحقیق
در این تحقیق سعی بر این است که تحولات و تغییرات اجتماعی موثر بر اثار رسول صدر عاملی مورد بررسی قرار می گیرد. این اثار عبارتند از1.در مقام کار گردان:1.گل های داوودی(1363)2.پاییزان(1366)3.قربانی(1370)4.سمفونی تهران(1372).4.دختری با کفشهای کتانی(1378)5.من ترانه 15 سال دارم(1380).6. دیشب باباتو دیدم ایدا(1383)7.شب(1385)8.هر شب تنهایی(1386).9. زندگی با چشمان بسته(1387)10.در انتظار معجزه(1388). 11.سریال خاطرات یک خبر نگار(1376) 2. به عنوان فیلم نامه نویس: می خواهم زنده بمانم.
تحولات اجتماعی طیف گسترده ای از وقایع و رویدادهای تماعی.اقتصادی.فرهنگی.هنری.زیستی را شامل میشود. منظور از تحولات اجتماعی دوره های جنگ . سازندگی. اصلاحات و اصول گرایی است و قصد داریم در هر یک از دوره های مذکور اثار این کار گر دان را بررسی کنیم.
10-1- تعریف نظری و عملیاتی متغیرهای پژوهش
1-10-1- متغیر مستقل
تحولات اجتماعی ایران
پروفسور روژه گارودی اندیشمند مسلمان فرانسوی، انقلاب اسلامی ایران را مظهر رویارویی فرهنگ اسلامی با فرهنگ و تمدن غربی و آمریکایی ضد اسلامی می داند و در تفسیر انقلاب ایران می گوید: “من فکر می کنم که انقلاب ایران یکی از مهم ترین جهش های تاریخ بشریت است؛ چراکه انقلابی صرفاً اقتصادی نبوده و انگیزه های اقتصادی و مقابله و مخالفت با طبقه برجسته هدف نهایی این انقلاب نبوده است. این انقلاب حتی انقلابی صرفاٌ سیاسی نبوده است که بر ضد قدرتی استبدادی حرکتی صورت گرفته باشد. این انقلاب در حقیقت نوعی مخالفت و رویارویی با یک تمدن – تمدنی که ما آن را غربی یا تمدن آمریکایی می نامیم- بوده است؛ تمدن و فرهنگی که از سوی سردمداران رژیم حاکمی که خود از اربابان آمریکایی دستور می گرفتند و با زور و ارعاب به ملت ایران تحمیل می شد و نه تنها با فرهنگ ایرانی که از قدیمی ترین و شفاف ترین و غنی ترین فرهنگ هاست، بلکه با فرهنگ و ایمان اسلامی و عصاره اساسی اسلام که همانا شیوه صحیح زندگی و اصول اساسی حیات بود در تضاد قرار داشت (روزنامه قدس، 21/11/1377، ص14).
پس از انقلاب و تحول عظیم اجتماعی جامعه ایران شاهد 4 دوره مهم جریان سیاسی بود که در ادامه تنها به این 4 دوره اشاره خواهد شد:
1- دوران جنگ
2- دوران سازندگی
3- دوران اصلاحات
4- دوران اصول گرائی
1- دوره جنگ
از مهم ترین و حساس ترین وقایع و رویدادهای دوران پس از انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی علیه کشور بود که پدید آورنده تأثیرات فراوانی در لایه های مختلف جامعه بوده است. شهریور 1359 با حمله هوایی عراق به چند فرودگاه ایران و تعرض زمینی همزمان ارتش بعث به شهرهای غرب و جنوب ایران، جنگ 8 ساله حکومت صدام حسین علیه ایران آغاز شد. این جنگ 19 ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی و چند روز پس از آن اتفاق افتاد که صدام پیمان الجزایر را در برابر دوربین های تلویزیون بغداد پاره کرد. صدام در نطقی با تأکید بر مالکیت مطلق کشورش بر اروند رود (که وی آن را شط العرب نامید) و ادعای تعلق جزایر ایران به “اعراب” جنگ را در زمین، هوا و دریا علیه ایران آغاز کرد. این جنگ در حالی شروع شد که مردم ایران دوران نقاهت پس از انقلاب را می گذراندند و طبعاً به بازسازی کشور و آرامش و سازندگی می اندیشیدند.
کشورهای عربی به ویژه کویت و عربستان با ارسال کمک های مالی و نظامی شان به عراق بخشی از هزینه های این کشور را در دوران جنگ تحمیلی علیه ایران متحمل می شدند. برابر گزارش محرمانه ای که در آن مقطع زمانی منتشر شد، دو کشور یاد شده در مجموع 25 تا 50 میلیارد دلار را به صورت قرض یا وام بلاعوض در اختیار عراق قرار دادند. بعدها، پس از بروز اختلاف میان عراق و کویت و اظهارات مقامات عراقی مبنی بر جنگ با ایران ایران به تنهایی، ابو غزاله، معاون اسبق رئیس جمهور و وزیر دفاع مصر ادعای عراق را به عنوان یک دروغ بزرگ تعبیر کرد و گفت: “تنها کویت و عربستان بیش از 60 میلیارد دلار به عراق کمک کردند”. فهد پادشاه عربستان نیز در سخنانی اظهار کرده بود: “اگر عراق می گوید افرادش را فدا کرده است، ما نیز با پول، سلاح های پیشرفته و همکاری بین المللی در این فداکاری سهیم بوده ایم” (درودیان، 1380، 31).
در مجموع بسیاری از آمارها و گزارش ها درخصوص حمایت جهان عرب و برخی از کشورها ازجمله کویت، عربستان و اردن از عراق در جریان جنگ تحمیلی علیه ایران، به روشنی نشانگر آن است که عراق از جنبه های چشمگیر نظامی و اقتصادی از حمایت بی دریغ بسیاری از این کشورها، بهره مند بوده است. یادآور می شود که در کنار حمایت های مالی و نظامی که این کشورها از عراق داشته اند، حمایت های بسیار سیاسی نیز در ارگان های بین المللی و همچنین از نظر تبلیغاتی دولتهای عرب از عراق صورت می دادند که خود نیازمند یک بررسی مستقل و مجزا می باشد. همچنین تعدادی از کشورهای منطقه ای نیز حضور مستقیم در جنگ داشتند و با اعزام نیروهای خود به عراق رژیم بعثی را در مقابل ایران حمایت می کردند.
با وجود آنکه دولت های عرب حوزه خلیج فارس در آن سال، در حقیقت پاداش سیاست ده ساله خود را در دفاع یکجانبه از صدام دریافت کرده اند، ناکامی صدام در دستیابی به اهدافش ایمان و اعتقاد راسخ رزمندگان ایران به حقانیت انقلاب اسلامی و موج عظیم مردمی که در قالب “بسیج” برای دفاع از کیان نظام جمهوری اسلامی ایران طی هشت سال دائماً حضور خود را در جبهه حفظ کردند، بزرگترین سرمایه انقلاب و نظام بود و مهم ترین نقش را در توقف ماشین جنگی عراق بر عهده داشت.
در بررسی عوامل شکست عراق در دستیبابی به اهداف اعلام شده اش، علاوه بر ایمان و اعتقاد رزمندگان ایرانی، عوامل دیگر از قبیل ناامیدی حامیان صدام از سقوط جمهوری اسلامی، مردمی شدن جنگ و سرانجام پذیرش قطعنامه 598 از جانب ایران نیز بی تأثیر نبود. نتیجه آن شد که عراقی ها هشت سال پس از شروع جنگ در همان نقطه اولیه آغاز قرار داشتند. “خاویر پرز دکوئه یار” – دبیرکل وقت سازمان ملل- نیز در خاتمه جنگ با انتشار بیانیه ای رسماً از عراق به عنوان “شروع کننده جنگ” نام برد. این بیانیه نیز سندی از مجموعه اسناد حقانیت جمهوری اسلامی ایران در جنگ بود. در خلال این جنگ هیأتهای متعدد صلح از سوی سازمان ملل، سازمان کنفرانس اسلامی، اتحادیه عرب و جنبش عدم تعهد برای میانجی گری به تهران و بغداد سفر کردند که غالباً داوری آنها به دلیل آنکه فاقد اصل بی طرفی و گاهی عاری از عدالت و صداقت بود، به نتیجه ای نرسید. قطعنامه های منتشره از سوی شورای امنیت سازمان ملل نیز به استثنای قطعنامه هفتم – قطعنامه 598- که در تیر 1366 به تصویب رسید، غالباً جانب انصاف و عدالت را رعایت نکرده بود. قطعنامه 598 نیز عاری از اشکال نبود اما نسبت به سایر قطعنامه های منتشره مواضع بی طرفانه تری داشت و جمهوری اسلامی ایران علیرغم بی میلی اولیه سرانجام در تیر 1367 آن را رسماً پذیرفت. روز 29 مرداد 1367 از سوی سازمان ملل آتش بس اعلام شد و به تدریج آتش جنگ در جبهه ها خاموش گردید.
2- دوران سازندگی
پس از پایان یافتن جنگ، یکی از اولویت های کشور بازسازی کشور و ترمیم زیرساخت ها و خسارتهای ناشی از جنگ تحمیلی بود. بر این اساس، دولت، بازسازی ویرانی های جنگ و توسعه اقتصادی را در اولویت کاری خود قرار داد و برنامه های داخلی خود را بر پایه سیاست تعدیل و توسعه صادرات (در مقابل جایگزینی واردات) خصوصی سازی و جذب سرمایه های خارجی بنیان نهاد و سیاست خارجی اش را بر تنش زدایی استوار ساخت (جمعی از نویسندگان، 1384، 197).
تقارن بی سابقه ای از تغییرات چشمگیر در ساختار قدرت در داخل و خارج از ایران آرام آرام سیاست ایران انقلابی را دستخوش دگرگونی ساخت. در داخل، پایان جنگ عراق علیه ایران، رحلت امام در خرداد 68 و ظهور نقش آفرینی آیت اله خامنه ای به عنوان رهبر، اصلاح قانون اساسی و افزایش اختیارات و تمرکز در قوه مجریه و در خارج، جنگ 1991 خلیج فارس، پایان جنگ سرد و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی آرام آرام ولی به شکل قاطع آموزه ها و رویه های عملی ایران را در عرصه سیاست خارجی دگرگون کرد. پذیرش قطعنامه 598 و شکل گیری آتش بس در جنگ ایران و عراق را می توان نقطه عطفی در تحولات سیاسی ایران دانست.
غلامعباس توسلی نیز در نقد عملکرد دوران سازندگی به تمرکز سیاسی در دوره سازندگی به تلاش دولت برای افزایش خصوصی سازی در آن دوره اشاره کرده و آن را عامل ایجاد فاصله طبقاتی می داند. به گفته او، خط فقر به تدریج از متوسط جامعه به سمت بالا حرکت کرد و اقشار جدیدی به اقشار آسیب پذیر جامعه اضافه شدند. او با اشاره به متزلزل شدن ارزشها در جامعه می گوید: “در دوران سازندگی با افزایش فاصله میان فقیر و غنی، تقابل میان سنت و مدرنیسم و کمرنگ شدن ارزشهای سنتی در برابر ارزشهای مدرن مواجه هستیم” (توسلی، 1378، 87).
هاشمی رفسنجانی در 18 جولای 1988 بیان داشت که پذیرش قطعنامه و پیامدهای بعد از آن، فصل نوینی از تاریخ سیاسی ایران را شکل خواهد داد. در این مرحله، واضح ترین نشانه های تحول در ایران مربوط به حوزه سیاست خارجی می باشد. در این مورد، مقامات حکومتی، برخی از الگوهای قبل را مورد تردید قرار می دهند. به طور مثال آقای هاشمی در این باره بیان داشت: “مهم ترین مسأله این است که ما می توانیم به دلیل پذیرش قطعنامه و آتش بس، روند دشمن سازی که ایجاد شده است را متوقف کنیم. این حرکت راه و روند جدیدی را فرا روی قرار داده است. اخیراً افراد و کشورهای زیادی امکانات موثری را در اختیار صدام حسین قرار داده اند. اگر آنها از ما نگران نبودند، مبادرت به چنین کاری نمی کردند”. به موجب این تغییر و تحول شاهد دگرگونی در جهت گیری سیاست خارجی ایران می باشیم. در دوران جدید،آرمان گرایی انقلابی جای خود را به سیاست جدیدی داد که به واقع گرایی معروف است.
در این مقطع عواملی چون پایان یافتن جنگ، ضرورت ناشی از بازسازی خرابی های ناشی از جنگ، محاصره اقتصادی و تنگناهای سیاست داخلی، نیاز به استفاده از امکانات و سرمایه گذاری خارجی و … باعث گردید تا مسئولان جمهوری اسلامی بر لزوم اتخاذ جهت گیریهای جدید در سیاست خارجی به تلاش برای خروج ایران از انزوای بین المللی اقدام کنند. به همین دلیل مقامات ایران متعاقب پذیرش قطعنامه، آشکارا اعلام داشتند که جمهوری اسلامی درصدد نزدیکی با جهان خارج در دهه دوم انقلاب خواهدبود و در این راستا آقای هاشمی رفسنجانی تلاش نمود تا شرایط لازم را برای عادی سازی روابط با بازیگران منطقه ای و بین المللی فراهم آورد (فوزی، 1384، 285).


دیدگاهتان را بنویسید