استاد مرتضي‌ مطهري‌

َ‌ زاد، زادگاه‌ و زندگي99

-1-13 در 13 بهمن‌ ماه‌ سال‌ 1298 هجري‌ شمسي‌ در شهر فريمان‌ از توابع‌ مشهد در خانواده‌اي‌ از اهل‌ علم‌ و تقوا كودكي‌ ديده‌ به‌ دنیا‌ گشود؛ خونه‌اي‌ كه‌ انوار علم‌ و ايمان، تقوا و پاكي، راستي‌ و درستي‌ در اون‌ پرتوافكنده‌ بود و نام‌ شايسته‌ي‌ «مطهري» بهترين‌ معرف‌ اين‌ بيت‌ پاك‌ و مطهر بود. آري‌ اين‌ بزرگ‌ترين‌ نعمتي‌ بود كه‌ از جانب‌ پروردگار به‌ شيخ‌ محمدحسين‌ مطهري‌ (مردي‌ كه‌ عمري‌ رو در طريق‌ حق‌ پيموده‌ و تقوا و پاكي‌ و اخلاص‌ در وجودش‌ تجسم‌ عيني‌ يافته‌ بود) داده‌ شد، چرا كه‌ شايسته‌ نبود نور علم‌ و تقوا در اين‌ خانواده‌ به‌ خاموشي‌ گرايد بلكه‌ بايد فرزندي‌ در اين‌ خانواده‌ متولد شه كه‌ مشعل‌ فروزان‌ اسلام‌ رو در دست‌ گيرد و به‌ اقصي‌ نقاط‌ اين‌ جامعه‌ي‌ اسلامي‌ نور بيفشاند و با كردار و گفتار خود‌ بشارت‌ از غلبه‌ي‌ حق‌ بر باطل‌ و ايمان‌ بر كفر دهد. آري، تقدير خداي‌ تعالي‌ چنين‌ بود كه‌ بر اين‌ جامعه‌ي‌ اسلامي‌ منت‌ نهاده‌ كوكب‌ هدايتي‌ ارزاني‌ داره كه‌ در شب‌ يلداي‌ جهل‌ و ظلمت‌ دليل‌ و رهنماي‌ حقيقت‌ جويان‌ و حق‌ پرستان‌ باشه و در تاريك‌ترين‌ دوراني‌ كه‌ اسلام‌ عزيز از دور‌ و جوانب‌ مورد حمله‌ قرار مي‌گيرد با پاسداري‌ از اون‌ برخيزد و دين‌ خدا رو ياري‌ دهد. آخرسر‌ اين‌ ستاره‌ي‌ نورانی‌ هدايت‌ در خانواده‌ي‌ شيخ‌ محمدحسين‌ مطهري‌ بالا اومدن‌ نمود.

‌خانوادگي‌اش‌ حكايت‌ از اين‌ جنبه‌هاي‌ بارز شخصيت‌ اون يعني‌ طهارت‌ و پاكي‌ روحش‌ مي‌كرد ولي‌ بايد نامي‌ كه‌ براي‌ اون انتخاب‌ مي‌شد نشون‌ دهنده‌ي‌ جنبه‌ي‌ ديگري‌ از شخصيت‌ اون باشه و پس نام‌ «مرتضي» بر اون نهادند تا حكايت‌ از روش‌ پسنديده‌ و شيوه‌ مرضي‌ اون در زندگي‌ بنمايد، و به این‌ ترتيب‌ بود كه‌ زندگي‌ «استاد مرتضي‌ مطهري» شروع شد.

 

‌هر چند از حالات‌ و خاطرات‌ دوران‌ كودكي‌اش‌ هنوز اطلاعي‌ در دست‌ نداريم‌ ولي‌ فرازهاي‌ حساسي‌ كه‌ در طول‌ زندگي‌ اون سراغ‌ داريم‌ و تقوا و پاكي‌ و صدق‌ و صفايي‌ كه‌ در سراسر زندگي‌ اون به‌ چشم‌ ديديم‌ و هم نشو و نماي‌ اون در چنين‌ خانواده‌اي‌ پاك‌ و مطهر همه‌ حاكي‌ از اون‌ ه‌ كه‌ در اون‌ سنين‌ خردسالي‌ هم بسان‌ دوران‌ كودكي‌ پيامبر اكرم‌ از كژي‌ و ناپاكي‌ به‌ دور بوده‌ و از امدادهاي‌ غيبي‌ و تأييدات‌ الهي‌ برخوردار.

‌پس‌ از دوران‌ كودكي‌ به‌ مكتبخانه‌ رفته‌ و به‌ فراگيري‌ قرآن‌ و دیگه تعليمات‌ ابتدائي‌ مي‌پردازد.

‌در سنين‌ حدود ده‌ دوازده‌ سالگي‌ شور و عشق‌ و علاقه‌ي‌ اون به‌ اسلام‌ و علوم‌ ديني‌ كه‌ در سراسر زندگي‌ نورانی‌ اون متجلي‌ بود در وجودش‌ شعله ور‌ مي‌شه و هر دم‌ اين‌ شعله‌ رو از اعماق‌ وجود اون زبانه‌ مي‌كشد. در نهایت‌ راز دل‌ رو آشكار و تصميم‌ خود‌ رو مبني‌ بر تحصيل‌ علوم‌ ديني‌ برملا مي‌سازد؛ و اين‌ درست‌ هنگامي‌ ه‌ كه‌ ظلم‌ و فشار حكومت‌ استبدادي‌ رضاخان‌ روزگار رو بر علما و روحانيون‌ تنگ‌ كرده‌ و چهره‌ي‌ ضد اسلامي‌ اون رو آشكار نموده‌ ه. تصميم‌ استاد مطهري‌ همگی‌ رو به‌ حيرت‌ فرو برده‌ بود كه‌ شگفتا! در چنين‌ هنگامي‌ كه‌ شرایط‌ سخت‌ و ناگواري‌ رو كه‌ بر علما و روحانيون‌ مي‌رود به‌ رأي‌العين‌ نگاه‌ مي‌نمايد چطوری‌ اين‌ جوانك‌ روزها و شبها رو در اين‌ انديشه‌ به‌ سر مي‌برد. ناصحان‌ و خيرخواهان‌ به‌ پند و اندرز پرداختند تا بلكه‌ اون رو از اين‌ انديشه‌ منصرف‌ سازند ولي‌ غافل‌ از آنكه‌ دست‌ ديگري‌ در كار ه‌ و راه‌ ديگري‌ در قبل. هر حيله‌اي‌ كه‌ مي‌انديشند سودي‌ نمي‌بخشد و آتشي‌ كه‌ در وجود اين‌ جوانك‌ پاك‌ سرشت‌ نهفته‌ ه‌ نه‌ تنها خاموش‌ نگشته‌ بلكه‌ افروخته‌تر مي‌شه. آخرالامر پافشاري‌ و اصرار استاد مطهري‌ در تصميم‌ خود‌ بر رأي‌ اونا‌ فائق‌ گشته‌ به‌ طوري‌ كه‌ بر تصميم‌ اون گردن‌ نهاده‌ و به‌ تحصيل‌ اون در رشته‌ علوم‌ ديني‌ رضايت‌ مي‌دهند؛ و اين‌چنين‌ ه‌ كه‌ خدا دين‌ خود رو ياري‌ مي‌دهد.

 

‌به‌ سن‌ دوازده‌ سالگي‌ – يعني‌ در سال‌ 1311 شمسي‌ – به‌ حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ مشهد عزيمت‌ نموده‌ و تحصيل‌ علوم‌ ديني‌ رو شروع مي‌آروم. در اين‌ دوران‌ باز يكي‌ دیگه از فرازهاي‌ حساس‌ زندگي‌ استاد مطهري‌ كه‌ نقش‌ زیاد تعيين‌ كننده‌ در حيات‌ علمي‌ و معنوي‌ اون و هم نقشي‌ مؤ‌ثر در حيات‌ ايدئولوژي‌ اسلامي‌ داشته‌ ه‌ نمايان‌ مي‌شه. انديشه‌هاي‌ ربط‌ به‌ خداشناسي‌ سخت‌ اون رو به‌ خود مشغول‌ مي‌داره به‌ طوري‌ كه‌ خواب‌ و استراحت‌ رو از اون باز مي‌گيرد، روز رو در اين‌ انديشه‌ به‌ شام‌ و شام‌ رو به‌ صبح‌ مي‌رساند. روزها و شبها سپري‌ مي‌شه، هفته‌ا و ماه ها و سالها مي‌گذرد و استاد مطهري‌ در اين‌ دغدغه‌هاي‌ روحي‌ به‌ سر مي‌برد، شك‌ و حيرت‌ وجود اون رو فرا مي‌گيرد؛ به‌ اصالت‌ و اهميت‌ اين‌ فکرا و دغدغه‌هاي‌ روحي‌ دنبال‌ مي‌برد كه‌ اگه اين‌ مسائل‌ براي‌ اون حل‌ نگردد و از اين‌ وادي‌ حيرت‌ به‌ سرزمين‌ يقين‌ و ايمان‌ پاي‌ ننهد در هر موضوع‌ دیگه انديشه‌ كردن‌ جز اتلاف‌ وقت‌ نخواد بود؛ و پس مقدمات‌ عربي، فقهي، اصولي‌ و منطقي‌ رو تنها از اون‌ جهت‌ مي‌یاد گرفت‌ كه‌ بتونن اون رو آماده‌ي‌ بررسي‌ سخن‌ فيلسوفان‌ بزرگ‌ بنمايند و پس از همون‌ دوران، فيلسوفان‌ و عارفان‌ و متكلمان‌ تنها به‌ اين‌ دليل‌ كه‌ اونا رو قهرمانان‌ صحنه‌ اين‌ انديشه‌ا مي‌دانست‌ در نظرش‌ بزرگ‌ مي‌نمودند؛ و پس مرحوم‌ آقا ميرزامهدي‌ شهيدي‌ رضوي، مدرس‌ فلسفه‌ي‌ الهي‌ حوزه‌ي‌ مشهد در ميان‌ اون‌ همه‌ علما و مدرسين‌ حوزه، تنها كسي‌ ه‌ كه‌ استاد مطهري‌ رو شيفته‌ي‌ خود كرده‌ و دل‌ از دست‌ اون ربوده‌ ه؛ و شايد جاذبه‌ي‌ معنوي‌ و آرزوي‌ حاضر شدن‌ در درس‌ اون بزرگ‌ترين‌ مشوق‌ و محرك‌ استاد مطهري‌ در طي‌ هر چه‌ تند‌ترِ‌ علوم‌ مقدماتي‌ بوده‌ ه.

 

‌در نهایت‌ استاد مطهري‌ پس‌ از حدود چار سال‌ تحصيل‌ در حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ مشهد، در حدود سال‌ 1316 شمسي‌ راهی‌ حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ مي‌شه و اين، باز فرازي‌ دیگه از زندگي‌ پر فراز و نشيب‌ اوست‌ كه‌ در تكوين‌ شخصيت‌ علمي‌ و روحي‌ اون نقشي‌ زیاد مؤ‌ثر ايفا نموده‌ ه. در طي‌ پونزده‌ سال‌ اقامت‌ در حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ و كسب‌ فيض‌ از محضر اساتيد بزرگ، بر اندوخته‌ي‌ علمي‌ و معنوي‌ خود افزوده‌ و تحصيلات‌ خود رو در علوم‌ و فنون‌ مختلفه‌ي‌ اسلامي‌ ارتقأ مي‌بخشد. يكي‌ از فرازهاي‌ حساس‌ اين‌ دوران‌ كه‌ در شخصيت‌ روحي‌ استاد مطهري‌ تأثير به‌ سزايي‌ بخشيده‌ ه‌ آشنايي‌ با مرحوم‌ حاج‌ ميرزاعلي‌ آقا شيرازي‌ قُدٍّسَ‌ سرُّه‌ بوده‌ ه‌ كه‌ در سال‌ 1320 در اصفهان‌ رخ‌ مي‌دهد.

 

َ‌ مطهري‌ در تهران‌

-2-15 استاد مطهري‌ در سال‌ 1331 به‌ تهران‌ مهاجرت‌ نموده، فصل‌ پر فراز و نشيب‌ ديگري‌ از زندگي‌ خود رو شروع مي‌نمايد. فعاليت‌ علمي‌ استاد مطهري‌ از همين‌ سال‌ شروع مي‌شه. مقدمه‌ و پاورقي‌ بر جلد اول‌ اصول‌ فلسفه‌ رو در سال‌ 1332 با پايان‌ رسانده‌ و توضیح‌ جلد دوم‌ اون‌ رو هم در سال‌ بعد به‌ انجام‌ مي‌رساند. با اينكه‌ بيش‌ از سي‌ و هفت‌ سال‌ از تأليف‌ اين‌ كتاب‌ مي‌گذرد، گردش‌ ايام‌ از طراوت‌ بيان‌ و استحكام‌ منطقي‌ اون‌ چيزي‌ نكاسته‌ ه. استاد مطهري‌ از سال‌ 1332 به‌ بعد مبارزات‌ سياسي‌ خود رو شروع‌ نموده‌ و تا آخرين‌ روزهاي‌ حياتش‌ اون‌ رو ادامه‌ مي‌دهد، گرچه‌ در طول‌ تحصيل‌ در حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ هم با «فداييان‌ اسلام» مرتبط‌ بوده‌ ه. از سال‌ 1334 فعاليت‌ علمي‌ خود رو در دانشكده‌ي‌ الهيات‌ و معارف‌ اسلامي‌ شروع‌ نموده‌ و كار تعليم‌ و تدريس‌ رو در اونجا به‌ مدت‌ بيست‌ سال‌ ادامه‌ مي‌دهد. همچنینً‌ حوزه‌ي‌ درسي‌ ایشون‌ در مدرسه‌ مروي‌ در زمينه‌ي‌ تدريس‌ علوم‌ مختلف‌ اسلامي، خصوصاً‌ فلسفه‌ي‌ اسلامي، از همون‌ سالهاي‌ اول‌ مهاجرت‌ به‌ تهران‌ تشكيل‌ گرديده‌ و تا سه‌ سال‌ قبل‌ از شهادت‌ ایشون‌ ادامه‌ داشته‌ ه.

 

‌دوران‌ اقامت‌ استاد مطهري‌ در تهران‌ از پربارترين‌ دوره‌هاي‌ حيات‌ ایشون‌ ه‌ و در اين‌ دوره‌ ه‌ كه‌ تمامي‌ خدمات‌ ارزنده‌ي‌ ایشون‌ از تحقيق‌ و تدريس‌ و تأليف‌ گرفته‌ تا خطابه‌ و وعظ‌ و تبليغ‌ و كوشش‌ در حل‌ مشكلات‌ و نابسامانيهاي‌ اجتماعي‌ صورت‌ مي‌گيرد.

‌موضوعي‌ رو طي‌ چند بخش‌ ارائه‌ مي‌دهيم.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و فرهنگ‌ اسلامي‌

-3-15 از مشخصات‌ بارز و مزاياي‌ ارزنده‌ي‌ استاد مطهري‌ و احاطه‌ي‌ وسيع‌ اون بر فرهنگ‌ اسلامي‌ و جميع‌ فنون‌ مختلف‌ اون‌ از قبيل‌ فقه‌ و ادبيات‌ و اصول‌ و تفسير و حديث‌ و فلسفه‌ و اخلاق‌ و عرفان‌ و سير و سلوك‌ و تاريخ‌ بود.100

‌در اينجا لازم‌ ه‌ كه‌ چگونگي‌ نگرش‌ استاد مطهري‌ به‌ فرهنگ‌ و معارف‌ اسلامي‌ رو روشن‌ سازيم:

‌استاد مطهري‌ كه‌ با فرهنگ‌ اسلامي‌ و فنون‌ مختلف‌ اون، آشنايي‌ كامل‌ داشت‌ و خصوصاً‌ به‌ انگيزه‌ي‌ پيدايش‌ و سير تاريخي‌ اونا واقف‌ و هم با قرآن‌ و نهج‌البلاغه‌ و دیگه متون‌ اصيل‌ اسلامي‌ مأنوس‌ بود، با ديدي‌ واقع‌ بينانه‌ به‌ فرهنگ‌ اسلامي‌ نظر مي‌انداخت‌ و اين‌ معارف‌ رو از اون‌ دید‌ كه‌ از اسلام‌ و قرآن‌ نشأت‌ گرفته‌ان و فرزندان‌ عزيز اسلام‌ با عشق‌ و اخلاص‌ وافر براي‌ شناخت‌ اسلام‌ اون‌ رو بنا به‌ مقتضيات‌ زمان‌ و مسائل‌ مستحدثه‌ در هر عصر گسترش‌ دادن، مورد توجه‌ قرار مي‌دهد. اصولاً‌ آياتي‌ از قرآن‌ كه‌ درباره‌ به‌ احكام‌ اسلام‌ و درباره‌ي‌ عبادات‌ و معاملات‌ و حدود و ديات‌ و…ه‌ انگيزه‌ي‌ تكوين‌ رشته‌اي‌ از فرهنگ‌ اسلامي‌ به‌ نام‌ «فقه» رو فراهم‌ مي‌آروم، و آياتي‌ كه‌ درباره‌ به‌ اصول‌ عقايد و معارف‌ مبداً‌ و معاد ه‌ زمينه‌ي‌ پيدايش‌ كلام‌ و فلسفه‌ي‌ اسلامي‌ رو به‌ وجود مي‌بیاره، و هم تعليمات‌ اخلاقي‌ اسلامي، علماي‌ علم‌ اخلاق‌ رو به‌ خود مشغول‌ مي‌داره و قِس‌ علي‌ هذا.

‌البته‌ استاد مطهري‌ مسائل‌ رو به‌ دور از تعصب‌ مي‌نگريست، منكر اين‌ واقعيت‌ نبود كه‌ بعضی‌ انديشه‌هاي‌ بيگانه‌ در طول‌ هزار و چهارصد سال‌ از طريق‌ دشمنان‌ و به‌ هدف خيانت‌ يا از طريق‌ دوستان‌ و به‌ هدف خدمت‌ در فرهنگ‌ اسلامي‌ نفوذ كرده‌ان؛ و حتي‌ استاد مطهري‌ به‌ اين‌ نكته‌ واقف‌ بود كه‌ در همين‌ زمان‌ كه‌ نهضت‌ اسلامي‌ اوج‌ گرفته‌ ه‌ باز انديشه‌هاي‌ بيگانه‌ از سوي‌ اين‌ دو گروه‌ با مارك‌ اسلامي‌ عرضه‌ مي‌شه، راه‌ دفاع‌ اين‌ ه‌ كه‌ فرهنگ‌ اصيل‌ اسلام‌ رو به‌ زبان‌ روز عرضه‌ كرد و در مقابل‌ انديشه‌هاي‌ بيگانه‌ به‌ پاسداري‌ از ايدئولوژي‌ اسلام‌ پرداخت؛ با استفاده‌ از فقه‌ اسلامي‌ «اقتصاد اسلامي» و «حقوق‌ اسلامي» و «فلسفه‌ي‌ سياسي‌ اسلامي» و با استفاده‌ از فلسفه‌ و حكمت‌ و عرفان‌ اسلامي‌ «مسئله‌ شناخت‌ و دنیا‌ بيني‌ اسلام» رو عرضه‌ نمود و با استفاده‌ از معارف‌ قرآني‌ به‌ نظر قران‌ درباره‌ي‌ فلسفه‌ي‌ تاريخ‌ پرداخت؛ و استاد مطهري‌ خود از کسایی‌ بود كه‌ در اين‌ راه‌ خدمات‌ ارزنده‌اي‌ به‌ جامعه‌ي‌ ما عرضه‌ كرد.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و ادبيات‌ عربي‌ و فارسي‌

-4-15 استاد مطهري‌ به‌ ادبيات‌ عرب‌ و رشته‌هاي‌ مختلف‌ اون‌ از قبيل‌ صرف‌ و راه، و بيان‌ و بديع‌ كه‌ به‌ عنوان‌ مقدمه‌اي‌ بر دیگه علوم‌ اسلامي‌ حساب‌ مي‌شه وقوف‌ و آشنايي‌ كامل‌ داشته‌ و در اين‌ موردها در دوران‌ اقامت‌ در قم‌ تدريس‌ هم مي‌فرموده‌ان كه‌ از اون‌ جمله‌ حوزه‌ي‌ درسي‌ مطول‌ ایشون‌ رو مي‌توان‌ نام‌ برد. آشنايي‌ و اطلاع‌ وسيع‌ استاد مطهري‌ از ادبيات‌ فارسي‌ هم شايان‌ كمال‌ توجه‌ ه. در اثر همين‌ آشنايي‌ دو جانبه‌ با اسلام‌ و ادبيات‌ فارسي‌ بود كه‌ استاد به‌ نقش‌ زیاد مؤ‌ثر اسلام‌ در ادبيات‌ فارسي‌ دنبال‌ بردند و در غالب‌ كتب‌ ایشون‌ اشعار زيبايي‌ از مولوي‌ و حافظ‌ و سعدي‌ و ديگران‌ مي‌بينيم‌ كه‌ به‌ مناسبت‌ مطلب‌ آورده‌ شده‌ ه. احاطه‌ي‌ استاد مطهري‌ بر توضیح‌ اشعار عرفاني‌ و فلسفي، خصوصاً‌ مثنوي‌ مولوي‌ و ديوان‌ حافظ، شايان‌ كمال‌ توجه‌ ه.

 

‌شايد آشنايي‌ استاد مطهري‌ با ادبيات‌ زیاد غني‌ فارسي‌ باعث‌ شده‌ ه‌ تا كتب‌ و مقالات‌ ایشون‌ از شيوايي‌ كلام‌ و شيريني‌ بيان‌ برخوردار باشه. كلمات‌ سنگين‌ و سخت در كتب‌ ایشون‌ معمولاً‌ زیاد كمياب‌ ه‌ و البته‌ چنين‌ شيوه‌ي‌ نوشتن‌ خصوصاً‌ از ایشون‌ كه‌ مثل دیگه علما و فضلا وقتی‌ زیاد طولاني‌ از زندگي‌ خود رو با كلمات‌ و اصطلاحات‌ فني‌ و لغات‌ عربي‌ مي‌گذرانند زیاد مورد تحسين‌ ه‌ و به‌ تعبير آيت‌ الله‌ جوادي‌ آملي‌ نوعي‌ فداكاري‌ ه.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و فقه‌ و اصول‌

-5-15 استاد مطهري‌ بر فقه‌ اسلامي‌ تسلط‌ كامل‌ داشتن – تا اونجا كه‌ حضرت‌ امام‌ خميني‌ (رضوان‌ الله‌ بر)از ایشون‌ با تعبير «فقيه‌ عالي‌ مقام» ياد كردند – و در اين‌ رشته‌ از محضر اساتيدي‌ همچون‌ آيت‌ الله‌ العظمي‌ بروجردي‌ و آيت‌ الله‌ سيد محمد محقق‌ (داماد) بهره‌مند شده‌ بودن. خود ایشون‌ هم در مدرسه‌ي‌ مروي‌ تهران‌ و جاهاي‌ دیگه به‌ تدريس‌ فقه‌ اشتغال‌ داشته‌ان. استاد مطهري‌ با احاطه‌ي‌ كاملي‌ كه‌ به‌ فقه‌ اسلامي‌ داشتن به‌ حل‌ خیلی‌ از مشكلات‌ روز در مسائل‌ اسلامي‌ نائل‌ گرديدند كه‌ از اون‌ جمله‌ مسائل‌ ربط‌ به‌ حجاب‌ و حقوق‌ زن‌ در اسلام‌ قابل‌ ذكر ه. كتاب‌ مسئله‌ حجاب‌ و نظام‌ حقوق‌ زن‌ در اسلام‌ از جمله‌ كتابهاي‌ زیاد مهم استاد مطهري‌ ه‌ كه‌ در پاسداري‌ از فقه‌ اسلامي‌ به‌ نوشتن‌ درآمده‌ ه.

‌ذهن‌ وقاد استاد مطهري‌ در تحليل‌ مسائل‌ و احاطه‌ي‌ كامل‌ به‌ دنیا‌ بيني‌ اسلامي‌ به‌ انضمام‌ تسلط‌ ایشون‌ بر فقه‌ اسلامي‌ باعث‌ شده‌ ه‌ كه‌ مسائل‌ ربط‌ به‌ زن، از نظر اسلامي‌ اين‌چنين‌ محققانه‌ بررسي‌ شه.

‌استاد مطهري‌ به‌ خاص‌ مباحثي‌ از فقه‌ اسلامي‌ رو كه‌ مورد حمله‌ قرار مي‌گرفت‌ مورد بحث‌ و تجزيه‌ و تحليل‌ همه‌ جانبه‌ قرار مي‌داد. تحقيقات‌ ایشون‌ درباره‌ به‌ «مسئله‌ بردگي» كه‌ در انجمن‌ اسلامي‌ پزشكان‌ ايراد شده‌ و هم مباحث‌ ربط‌ به‌ «اسلام‌ و مقتضيات‌ زمان» از اين‌ جمله‌ان.

 

‌استاد مطهري‌ علم‌ اصول‌ فقه‌ رو در محضر اساتيدي‌ بزرگوار همچون‌ حضرت‌ آيت‌ الله‌ العظمي‌ بروجردي‌ و حضرت‌ آيت‌ الله‌ العظمي‌ امام‌ خميني‌ یاد گرفتن و به‌ واسطه‌ي‌ وقوف‌ به‌ انديشه‌هاي‌ اصوليين‌ تونستن ريشه‌ي‌ بعضی‌ مباحث‌ فلسفه‌ي‌ اسلامي‌ رو در كلمات‌ علماي‌ علم‌ اصول‌ يافته‌ و نقش‌ علماي‌ علم‌ اصول‌ در فلسفه‌ي‌ اسلامي‌ رو آشكار سازند.

 

‌استاد مطهري‌ خود درسهاي‌ متعددي‌ در زمينه‌ي‌ اصول‌ فقه‌ داشته‌ان كه‌ از اون‌ جمله‌ بايد از حوزه‌ي‌ درس‌ رسائل‌ نام‌ برد. به‌ علاوه‌ ایشون‌ جزوه‌ي‌ مختصري‌ در زمينه‌ي‌ اصول‌ فقه‌ به‌ عنوان‌ جزوه‌ي‌ درسي‌ براي‌ دانشجويان‌ دانشكده‌ي‌ الهيات‌ نوشته‌ان.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و علم‌ كلام‌ و فلسفه‌ي‌ اسلامي‌

-6-15 استاد مطهري، هم‌ در علم‌ كلام‌ و احاطه‌ بر انديشه‌هاي‌ متكلمين‌ اسلامي‌ و هم‌ در فلسفه‌ي‌ اسلامي‌ و آگاهي‌ بر نظريات‌ فلاسفه‌ي‌ اسلامي‌ تبحر خاصي‌ داشت. وي‌ از اين‌ جهت‌ زیاد عزيزالوجود و كمياب‌ بود و از کم افرادي‌ بود كه‌ واقعاً‌ فلسفه‌ي‌ اسلامي‌ رو درك‌ كرده‌ و لذت‌ اون‌ رو چشيده‌ و به‌ اهميت‌ اين‌ ميراث‌ گرانبها دنبال‌ برده‌ بود.

 

‌اگه بخواهيم‌ سيري‌ تاريخي‌ از فکرا و انديشه‌هاي‌ فلسفي‌ استاد مطهري‌ ارائه‌ دهيم‌ بايد از دوران‌ نوجواني‌ اون و سنين‌ حدود سيزده‌ سالگي‌ كه‌ دوران‌ طلبگي‌ رو در حوزه‌ي‌ علميه‌ مشهد مي‌گذرانده‌ ه‌ شروع كنيم. وي‌ در اون‌ ايام‌ سخت‌ به‌ مسائل‌ اعتقادي‌ و خداشناسي‌ كه‌ پايه‌ و پایه‌ دیگه معارف‌ اسلامي‌ ه‌ عنايت‌ و توجه‌ داشته‌ و به‌ اين‌ نكته‌ دنبال‌ برده‌ ه‌ كه‌ اگه اين‌ اساسي‌ترين‌ مسائل‌ براش‌ حل‌ نگردد سخن‌ از دیگه موضوعات‌ گفتن‌ جز اتلاف‌ وقت‌ چيزي‌ نيست. استاد مطهري‌ خود در اين‌ باره‌ چنين‌ مي‌نويسد:

«تا اونجا كه‌ من‌ از تحو‌لات‌ روحي‌ خود به‌ ياد دارم، از سن‌ سيزده‌ سالگي‌ اين‌ دغدغه‌ در من‌ پيدا شد و حساسيت‌ عجيبي‌ نسبت‌ به‌ مسائل‌ ربط‌ به‌ خدا پيدا كرده‌ بودم. پرسشها – البته‌ متناسب‌ با سطح‌ فكري‌ اون‌ دوره‌ – يكي‌ پس‌ از ديگري‌ بر انديشه‌ام‌ جمله‌ مي‌بیاره. در سالهاي‌ اول‌ مهاجرت‌ به‌ قم‌ كه‌ هنوز از مقدمات‌ عربي‌ فارغ‌ نشده‌ بودم‌ چنان‌ در اين‌ انديشه‌ا غرق‌ بودم‌ كه‌ شديداً‌ ميل‌ به‌ «تنهايي» در من‌ پديد اومده‌ بود، وجود هم‌ حجره‌ رو تحمل‌ نمي‌كردم، حجره‌ي‌ فوقاني‌ عالي‌ رو به‌ نيم‌ حجره‌اي‌ دخمه‌ مثل تبديل‌ كردم‌ كه‌ تنها با انديشه‌هاي‌ خودم‌ به‌ سر برم. در اون‌ وقت‌ نمي‌خواستم‌ در ساعات‌ فراغت‌ از درس‌ و مباحثه‌ به‌ موضوع‌ ديگري‌ بينديشم، و باید به این دقت کنیم که‌ انديشه‌ در هر موضوع‌ دیگه رو قبل‌ از آنكه‌ مشكلاتم‌ در اين‌ مسائل‌ حل‌ شه الکی‌ و اتلاف‌ وقت‌ مي‌شمردم. مقدمات‌ عربي‌ و يا فقهي‌ و اصولي‌ و منطقي‌ رو از اون‌ جهت‌ مي‌یاد گرفتم‌ كه‌ کم کمکً‌ آماده‌ي‌ بررسي‌ انديشه‌ي‌ فيلسوفان‌ بزرگ‌ در اين‌ مسئله‌ بشوم».

 

‌در عرض‌ مدت‌ پونزده‌ سال‌ از اشتغال‌ علمي‌ در حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ اندوخته‌اي‌ زیاد غني‌ از جميع‌ رشته‌هاي‌ علوم‌ اسلامي‌ كسب‌ كرده‌ و در طول‌ مدت‌ هفت‌ سال، تحصيل‌ علوم‌ عقلي‌ و فلسفه‌ي‌ اسلامي‌ رو به‌ پايان‌ رسانده‌ در سال‌ 1331 شرحي‌ بر جلد اول‌ اصول‌ فلسفه‌ و روش‌ رئاليسم‌ مي‌نويسد كه‌ از چنان‌ استحكام‌ منطقي‌ و شيريني‌ بيان‌ و شيوايي‌ كلام‌ برخوردار ه‌ كه‌ پس‌ از گذشت‌ بيش‌ از سي‌ سال‌ هنوز بوي‌ طراوت‌ و تازگي‌ از اون‌ به‌ مشام‌ مي‌رسد.

 

‌استاد مطهري‌ تحصيل‌ رسمي‌ علوم‌ عقلي‌ رو از سال‌ 1323 شروع كرده‌ و در سال‌ 1329 در محضر درس‌ استاد علامه‌ سيدمحمدحسين‌ طباطبائي‌ (رضوان‌ الله‌ بر) شركت‌ نموده‌ و الهيات‌ شفاي‌ بوعلي‌ رو پیش معظم‌ له‌ مي‌آموزد و بعد‌ در حوزه‌ي‌ درس‌ خصوصي‌اي‌ كه‌ مرحوم‌ علامه‌ براي‌ بررسي‌ فلسفه‌ي‌ ماد‌ي‌ تشكيل‌ داده‌ بودن شركت‌ مي‌نمايد. وي‌ در زمينه‌ي‌ فلسفه‌ي‌ اسلامي‌ از محضر اساتيدي‌ همچون‌ حضرت‌ آيت‌ الله‌ العظمي‌ امام‌ خميني‌ (ره)، مرحوم‌ علامه‌ سيد محمد حسين‌ طباطبائي‌ و مرحوم‌ آقا ميرزامهدي‌ آشتياني‌ بهره‌ گرفته‌ ه.

 

‌استاد مطهري‌ در اثر آشنايي‌ عميق‌ با فلسفه‌ي‌ اسلامي‌ و به‌ خاص‌ حكمت‌ متعاليه‌ي‌ صدرالمتألهين‌ و مقايسه‌ي‌ اون‌ با ميراث‌ فلسفي‌ يونان، به‌ ارزش‌ واقعي‌ هر يك‌ از اونا دنبال‌ بردند. در اين‌ زمينه‌ خود ایشون‌ چنين‌ مي‌نويسد:

«حكمت‌ الهي‌ مشرق‌ زمين‌ سرمايه‌ي‌ عظيم‌ و گرانبهايي‌ ه‌ كه‌ در پرتو اشعه‌ي‌ تابناك‌ اسلام‌ به‌ وجود اومده‌ و به‌ بشريت‌ اهدا گرديده‌ ه، اما افسوس‌ كه‌ عده‌ي‌ قليل‌ و زیاد محدودي‌ عميقاً‌ با اين‌ سرمايه‌ي‌ عظيم‌ آشنا هستن و از ناحيه‌ي‌ بي‌خبران‌ و دشمنان‌ متعصب، بر اون‌ ستمها شده‌ ه. مردمي‌ مي‌پندارند حكمت‌ الهي‌ اسلامي‌ همون‌ فلسفه‌ي‌ قديم‌ يونان‌ ه‌ و به‌ ناروا درون‌ اسلام‌ شده‌ ه. اینا‌ نفهميده‌ يا فهميده‌ جنايت‌ عظيمي‌ نسبت‌ به‌ اسلام‌ و معارف‌ اسلامي‌ مرتكب‌ مي‌گردند. حكمت‌ اسلامي‌ با فلسفه‌ يونان‌ همون‌ اندازه‌ متفاوت‌ ه‌ كه‌ فيزيك‌ اينشتين‌ با فيزيك‌ يونان. دلايلي‌ هست‌ كه‌ حتي‌ الهيات‌ ابن‌ سينا هم‌ به‌ طور كامل‌ به‌ اروپا نرفته‌ و اروپاييان‌ از اين‌ گنجينه‌ي‌ ارزنده‌ هنوز هم‌ بي‌خبرند».

 

‌تسلط‌ كامل‌ استاد مطهري‌ بر تفهيم‌ مسائل‌ عميق‌ فلسفي‌ باعث‌ شده‌ بود كه‌ اين‌ مسائل‌ رو به‌ طور عميق‌ و اساسي‌ مورد بحث‌ قرار دهد و اصولاً‌ مسئله‌ رو درست‌ طرح‌ آروم و بعد‌ اشكالات‌ وارده‌ رو پاسخ‌ گويد، كه‌ درست‌ طرح‌ كردن‌ مسئله‌ و درك‌ صحيح‌ اون‌ بيش‌ از هر چيز دیگه به‌ حل‌ مسئله‌ كمك‌ مي‌آروم. اين‌ روش‌ استاد از مزاياي‌ زیاد پسنديده‌ي‌ ایشون‌ بود كه‌ بر همگی‌ ظاهر و آشكار ه‌ و بی‌ استثنأ در تموم‌ سخنرانيها، درسها، مقالات‌ و كتب‌ ایشون‌ تجلي‌ داره. براي‌ نمونه‌ مي‌توان‌ كتابهاي‌ مسئله‌ حجاب، نظام‌ حقوق‌ زن‌ در اسلام، مقدمه‌ و پاورقي‌ بر اصول‌ فلسفه‌ و روش‌ رئاليسم‌ و هم درسهاي‌ فلسفه‌ي‌ تاريخ‌ رو ذكر نمود.

‌استاد مطهري‌ به‌ خاص‌ در نقد و بررسي‌ فلسفه‌ي‌ ماد‌ي‌ كوشش‌ زیاد نمود. ایشون‌ از حدود سال‌ 1325 به‌ مطالعه‌ي‌ راست‌ كتب‌ فلسفه‌ي‌ ماد‌ي‌ مي‌پردازند و هنگامي‌ كه‌ اون‌ رو با معارف‌ عميق‌ فلسفه‌ي‌ الهي‌ مقايسه‌ مي‌كنند به‌ سستي‌ اين‌ فلسفه‌ دنبال‌ مي‌برند. خود ایشون‌ در اين‌ باره‌ چنين‌ مي‌نويسد:

«براي‌ من‌ كه‌ با شور و شوق‌ و علاقه‌ زائدالوصفي‌ فلسفه‌ي‌ الهي‌ و فلسفه‌ي‌ ماد‌ي‌ رو تعقيب‌ و مطالعه‌ و بررسي‌ مي‌كردم‌ در همون‌ سالها كه‌ هنوز در قم‌ بودم‌ مسلم‌ و قطعي‌ شد كه‌ فلسفه‌ي‌ ماد‌ي‌ واقعاً‌ فلسفه‌ نيست‌ و هر فردي‌ كه‌ عميقاً‌ فلسفه‌ي‌ الهي‌ رو درك‌ آروم و بفهمد، تموم‌ تفكرات‌ و انديشه‌هاي‌ ماد‌ي‌ رو نقش‌ بر آب‌ مي‌بيند و تا امروز كه‌ بيست‌ و شش‌ سال‌ از اون‌ تاريخ‌ مي‌گذرد و در همه‌ي‌ اين‌ مدت‌ از مطالعه‌ي‌ اين‌ دو فلسفه‌ فارغ‌ نبوده‌ام، روز به‌ روز اون‌ عقيده‌ام‌ تأييد شده‌ كه‌ فلسفه‌ي‌ ماد‌ي‌ فلسفه‌ي‌ كسي‌ ه‌ كه‌ فلسفه‌ نمي‌داند».101

 

‌استاد مطهري‌ در فلسفه‌ مشأ و كتب‌ فلسفي‌ ابوعلي‌ سينا تبحر خاصي‌ داشتن و تنها استاد فلسفه‌ي‌ مشأ در دوره‌ي‌ دكتري‌ فلسفه‌ و حكمت‌ اسلامي‌ دانشكده‌ي‌ الهيات‌ بودن. با اين‌ حال‌ بر حكمت‌ متعاليه‌ي‌ صدرالمتألهين‌ شيرازي‌ احاطه‌ي‌ كامل‌ داشتن و به‌ ایشون‌ عشق‌ و ارادت‌ مي‌ورزيدند – كه‌ اين‌ امر در جميع‌ كتب‌ فلسفي‌ شون‌ به‌ چشم‌ مي‌خورد – و تفكر ملاصدرا رو اوج‌ تفكر فلسفي‌ در فرهنگ‌ اسلامي‌ مي‌دانستند و خصوصاً‌ به‌ مزاياي‌ اين‌ فلسفه‌ بر فلسفه‌ي‌ بوعلي‌ توجه‌ تام‌ داشتن.

 

‌استاد مطهري‌ با علم‌ و بينش‌ گسترده‌اي‌ كه‌ در علم‌ كلام‌ و فلسفه‌ي‌ اشراق‌ و عرفان‌ و فلسفه‌ي‌ مشأ و حكمت‌ متعاليه‌ي‌ صدرالمتألهين‌ داشتن در حقيقت‌ عصاره‌ خلاصه‌ي‌ تمامي‌ انديشه‌هاي‌ ناب‌ بزرگان‌ انديشه‌ي‌ اسلامي‌ در طول‌ هزار و چهارصد سال‌ رو در خود جمع‌ كرده‌ و به‌ سير تاريخي‌ تمامي‌ انديشه‌هاي‌ فلسفي‌ و كلامي‌ و عرفاني‌ واقف‌ شده‌ بودن. ایشون‌ خود هم در بعضی‌ مسائل‌ دقيق‌ فلسفي‌ نظريات‌ ابتكاري‌ داشتن كه‌ اين‌ خود حكايت‌ از صاحب‌ نظر بودن‌ ایشون‌ در مسائل‌ فلسفي‌ مي‌آروم. مرحوم‌ علامه‌ي‌ طباطبائي‌ به‌ صاحب‌ نظر بودن‌ ایشون‌ در فلسفه‌ تصريح‌ كرده‌ان.

 

‌استاد مطهري‌ سالها در مدرسه‌ي‌ مروي‌ تهران، دانشكده‌ي‌ الهيات‌ و حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ به‌ تدريس‌ كتب‌ فلسفه‌ي‌ اسلامي‌ مثل شفا، توضیح‌ منظومه‌ و اسفار اشتغال‌ داشته‌ان.

 

َ‌ شيوه‌ مطهري‌ در تدريس‌ فلسفه‌

-7-15 از سنتهاي‌ زیاد پسنديده‌ي‌ ایشون‌ در تدريس‌ فلسفه‌ اين‌ بود كه‌ در هر مسئله، سير تاريخي‌ اون‌ رو ذكر مي‌كردند كه‌ اين‌ مسئله‌ آيا از فلسفه‌ي‌ يونان‌ ه‌ يا از ابتكارات‌ فلاسفه‌ي‌ اسلامي‌ ه‌ و چطوری‌ مطرح‌ شده‌ ه‌ و اگه در دوره‌ي‌ اسلامي‌ مطرح‌ شده‌ در چه‌ وقتی‌ و توسط‌ چه‌ کسایی‌ مطرح‌ شده‌ ه. اين‌ صفت‌ در توضیح‌ اصول‌ فلسفه‌ و روش‌ رئاليسم‌ هم ملاحظه‌ مي‌شه. شك‌ نيست‌ كه‌ چنين‌ تحقيقي‌ درباره‌ به‌ سير تاريخي‌ مسائل‌ كه‌ در ميان‌ فلاسفه‌ي‌ اسلامي‌ كم‌ سابقه‌ بوده‌ و معمولاً‌ توسط‌ دانشمندا‌ غربي‌ به‌ كار مي‌رفته، مستلزم‌ وقوف‌ كامل‌ بر کارها همه‌ي‌ فلاسفه‌ و متكلمين‌ و عرفا و درك‌ عميق‌ نظريات‌ آنهاست.

 

َ‌ کارها فلسفي‌ شيخ‌ شهيد استاد مطهري‌

كتابها و مقالاتي‌ كه‌ از استاد مطهري‌ منتشر شده‌ ه‌ و زیادتر جنبه‌ي‌ فلسفي‌ داره عبارت‌ ه‌ از:

-1 مقدمه‌ و پاورقي‌ بر اصول‌ فلسفه‌ و روش‌ رئاليسم‌ (5 جلد)

-2 علل‌ گرايش‌ به‌ ماديگري‌

-3 انسان‌ و سرنوشت‌

-4 آشنايي‌ با علوم‌ اسلامي‌ (منطق، فلسفه)

-5 تصحيح‌ و تعليق‌ كتاب‌ التحصيل‌

-6 بخشي‌ از كتاب‌ سيري‌ در نهج‌البلاغه‌

-7 مقالات‌ فلسفي‌ (تا حالا‌ سه‌ جلد اون‌ منتشر شده‌ ه)

-8 نقدي‌ بر ماركسيسم‌

-9 توضیح‌ منظومه‌

-10 توضیح‌ مبسوط‌ منظومه‌ (4 جلد)

-11 حركت‌ و زمان‌ (تا حالا‌ دو جلد اون‌ منتشر شده‌ ه)

-12 درسهاي‌ شفا (1)

 

َ‌ استاد مطهري‌ و قرآن‌

-8-15 درس‌ و بحث‌ علوم‌ رسمي‌ عقلي‌ و نقلي‌ نتونست‌ استاد مطهري‌ رو از قرآن‌ دور نگهدارد. اون كه‌ به‌ قرآن‌ و معارف‌ قرآني‌ سخت‌ عشق‌ مي‌ورزيد رابطه‌ و انس‌ نزديكي‌ با قرآن‌ داشت‌ به‌ طوري‌ كه‌ به‌ مصداق‌ سخن‌ علي‌ (ع): «فَاَمَّا الليلُ‌ فَصافونَ‌ اَقدامَهُم‌ تالينَ‌ لِاجزأِ‌ القُرآنِ‌ يُرَتَلونَهُ‌ تَرتيلا» (به‌ شبها پاهاي‌ خود رو براي‌ عبادت‌ جفت‌ كرده، آيات‌ قرآن‌ رو با آرامي‌ و شمرده‌ شمرده‌ تلاوت‌ مي‌نمايند) هر شب‌ قبل‌ از خواب‌ حدود نيم‌ ساعت‌ به‌ تلاوت‌ قرآن‌ مي‌پرداخت‌ و اين، صفت‌ هميشگي‌ اون بود.

‌استاد مطهري‌ جلسات‌ تفسير متعددي‌ در تهران‌ داشته‌ان كه‌ شروع‌ اون‌ از سال‌ 1334 بوده‌ ه. براي‌ نمونه‌ مي‌توان‌ جلسه‌ي‌ تفسير ایشون‌ در قلهك‌ كه‌ به‌ مدت‌ پونزده‌ سال‌ ادامه‌ داشته‌ ه‌ و هم درسهاي‌ تفسير ایشون‌ در مسجدالجواد رو نام‌ برد.

 

‌از ابتكارات‌ زیاد جالب‌ استاد مطهري‌ در معارف‌ قرآني، بررسي‌ موضوعي‌ معارف‌ قرآني‌ بود و اين‌ شبيه‌ كاري‌ بود كه‌ در مورد نهج‌البلاغه‌ شروع‌ كردند هر چند موفق‌ به‌ ادامه‌ اون‌ نشدند و نام‌ «سيري‌ در نهج‌البلاغه» بر اون‌ نهادند. اين‌ روش‌ بررسي‌ قرآن‌ رو «شناخت‌ قرآن» ناميده‌ بودن. از موضوعاتي‌ كه‌ استاد مطهري‌ به‌ اين‌ شيوه‌ مورد بحث‌ قرار دادند مي‌توان‌ از «شناخت‌ از نظر قرآن» و «فلسفه‌ي‌ تاريخ‌ از نظر قرآن» نام‌ برد. استاد مطهري‌ با به‌ كار بردن‌ اين‌ شيوه‌ به‌ معارف‌ ارزشمندي‌ دست‌ يافته‌ بود و نه‌ تنها مسائل‌ و موضوعات‌ مختلف‌ رو كه‌ به روشنیً‌ در قرآن‌ ذكر شده‌ ه‌ مطرح‌ مي‌كرد بلكه‌ مسائل‌ جديدي‌ مثل شناخت‌ و فلسفه‌ي‌ تاريخ‌ رو كه‌ امروزه‌ مطرح‌ ه‌ ولي‌ به روشنیً‌ در قرآن‌ ذكر نشده‌ ه‌ و بايد نظر قرآن‌ رو در مورد اونا از آيات‌ مختلف‌ استنباط‌ كرد، مورد بحث‌ قرار داده‌ و نظر قرآن‌ رو در اون‌ موردها روشن‌ مي‌ساختند.

 

‌استاد مطهري‌ خود از کسایی‌ ه‌ كه‌ اشكال‌ عدم‌ توجه‌ كافي‌ به‌ قرآن‌ و معارف‌ قرآني‌ رو در حوزه‌هاي‌ علميه‌ سالها قبل‌ گوشزد نموده‌ ه‌ و مي‌گويد:

«…يك‌ طلبه، كفايه‌ رو خونده‌ ه، رد‌ بر كفايه‌ رو خونده‌ ه، رد‌ بر رد‌ كفاية‌ رو هم‌ خونده‌ ه…اما از تفسير قرآن‌ بي‌خبر ه».

 

َ‌ استاد مطهري‌ و نهج‌البلاغه‌

-9-15 استاد مطهري‌ نسبت‌ به‌ نهج‌البلاغه‌ و حضرت‌ علي‌ (ع) علاقه‌ خاصي‌ داشت. با اين‌ كتاب‌ مأنوس‌ بود و معمولاً‌ در سخنرانيها هر جا مناسبتي‌ قبل‌ مي‌اومد به‌ فرازهايي‌ از نهج‌البلاغه‌ اشاره‌ مي‌كرد. از گرايش‌ جوونا‌ به‌ سوي‌ نهج‌البلاغه‌ تقدير مي‌نمود ولي‌ به‌ اونا توصيه‌ مي‌كرد كه‌ نهج‌البلاغه‌ يك‌ بعد نداره، ابعاد گوناگون‌ داره، سعي‌ كنيد به‌ تموم‌ ابعاد اون‌ توجه‌ داشته‌ باشيد. در نهایت‌ شور و علاقه‌ي‌ وافر استاد به‌ نهج‌البلاغه‌ باعث‌ شد كه‌ ایشون‌ مقالاتي‌ تحت‌ عنوان‌ «سيري‌ در نهج‌البلاغه» منتشر كنند كه‌ بعداً‌ به‌ صورت‌ كتابي‌ تحت‌ همين‌ نام‌ به‌ چاپ‌ رسيد. البته‌ استاد به‌ دلیل‌ گرفتاريهاي‌ زياد نتونست‌ اين‌ مقالات‌ رو ادامه‌ دهد و در دنبال‌ فرصتي‌ بود تا اين‌ سير رو دنبال‌ گيرد. اميد ه‌ كه‌ ارائه‌ طريق‌ استاد، انگيزه‌ و نمونه‌اي‌ براي‌ ادامه‌ي‌ كارش‌ باشه.

‌از نظر تاريخي، آشنايي‌ استاد با نهج‌البلاغه‌ سابقه‌ي‌ طولاني‌ داره. ایشون‌ اصولاً‌ از دوران‌ كودكي‌ با نام‌ نهج‌البلاغه‌ آشنا بوده‌ان و بعد‌ در دوران‌ تحصيل‌ هم آشنايي‌ سطحي‌ و معمولي‌ داشته‌ان، ولي‌ در سال‌ 1320 شمسي‌ در اثر يك‌ برخورد و ملاقات‌ شگفت‌انگيز با بزرگ‌مردي‌ به‌ نام‌ حاج‌ ميرزاعلي‌ آقا شيرازي‌ اصفهاني‌ (قدس‌ سره) با دنياي‌ نهج‌البلاغه‌ آشنايي‌ عميق‌ پيدا مي‌كنند. بهتر ه‌ جريان‌ حال‌ رو از زبان‌ خود استاد بشنويم:

‌شايد برايتان‌ قبل‌ اومده‌ باشه – و اگه هم‌ قبل‌ نيامده‌ مي‌توانيد چیزی که‌ رو مي‌خواهم‌ بگويم‌ در ذهن‌ خود مجسم‌ سازيد – كه‌ سالها با فردي‌ در يك‌ كوي‌ و محله‌ زندگي‌ مي‌كنيد، دست کم‌ روزي‌ يكبار اون رو مي‌بينيد و طبق‌ عرف‌ و عادت‌ سلام‌ و تعارفي‌ مي‌كنيد و رد مي‌شويد، روزها و ماه ها و سالها به‌ همين‌ منوال‌ مي‌گذرد…تا آنكه‌ تصادفي‌ رخ‌ مي‌دهد و چند جلسه‌ با اون مي‌نشيند و از نزديك‌ با فکرا و انديشه‌ا و گرايشها و احساسات‌ و عواطف‌ اون آشنا مي‌شويد، با كمال‌ تعجب‌ احساس‌ مي‌كنيد كه‌ هیچوقت نمي‌توانسته‌ايد اون رو اون‌چنان‌ كه‌ هست‌ حدس‌ بزنيد و قبل‌بيني‌ كنيد.

 

‌از اون‌ به‌ بعد چهره‌ي‌ اون در نظر شما عوض‌ مي‌شه، حتي‌ قيافه‌اش‌ در چشم‌ شما طور ديگري‌ مي‌نمايد، عمق‌ و معني‌ و احترام‌ ديگري‌ در قلب‌ شما پيدا مي‌آروم، شخصيتش‌ از پشت‌ پرده‌ي‌ شخصش‌ متجلي‌ مي‌شه. گويي‌ شخص‌ ديگري‌ ه‌ جز آنكه‌ سالها اون رو مي‌ديده‌ايد، احساس‌ مي‌كنيد دنياي‌ جديدي‌ كشف‌ كرده‌ايد.

‌برخورد من‌ با نهج‌البلاغه‌ چنين‌ برخوردي‌ بود. از كودكي‌ با نام‌ نهج‌البلاغه‌ آشنا بودم‌ و اون‌ رو در ميان‌ كتابهاي‌ مرحوم‌ بابام‌ اعلي‌ الله‌ مقامه‌ مي‌شناختم. پس‌ از اون، سالها بود كه‌ تحصيل‌ مي‌كردم، مقدمات‌ عربي‌ رو در حوزه‌ي‌ علميه‌ مشهد و بعد‌ در حوزه‌ي‌ علميه‌ قم‌ به‌ پايان‌ رسانده‌ بودم، دروسي‌ كه‌ اصطلاحاً‌ «سطوح» ناميده‌ مي‌شه نزديك‌ به‌ پايان‌ بود و در همه‌ي‌ اين‌ مدت‌ نام‌ نهج‌البلاغه‌ بعد از قرآن‌ بيش‌ از هر كتاب‌ دیگه به‌ گوشم‌ مي‌خورد، چند خطبه‌ي‌ زهدي‌ تكراري‌ اهل‌ منبر رو اون‌ قدر شنيده‌ بودم‌ كه‌ تقريباً‌ حفظ‌ كرده‌ بودم، اما اعتراف‌ مي‌كنم‌ كه‌ مثل همه‌ي‌ طلاب‌ و هم‌ قطارانم‌ با دنياي‌ نهج‌البلاغه‌ بيگانه‌ بودم، بيگانه‌ وار با اون‌ برخورد مي‌كردم، بيگانه‌وار مي‌گذشتم؛ تا آنكه‌ در تابستان‌ سال‌ هزار و سيصد و بيست‌ پس‌ از پنج‌ سال‌ كه‌ در قم‌ اقامت‌ داشتم، براي‌ فرار از گرماي‌ قم‌ به‌ اصفهان‌ رفتم؛ تصادف‌ كوچكي‌ منو با فردي‌ آشنا با نهج‌البلاغه‌ آشنا كرد؛ اون‌ وقت‌ بود كه‌ عميقاً‌ احساس‌ كردم‌ اين‌ كتاب‌ رو نمي‌شناختم‌ و بعدا زیاد آرزو كردم‌ كه‌ اي‌ كاش‌ كسي‌ پيدا شه و منو با دنياي‌ قرآن‌ هم آشنا سازد».102

 

َ‌ استاد مطهري‌ و عرفان‌ و سير و سلوك‌

-10-15 استاد مطهري‌ به‌ عرفان‌ نظري‌ و عرفان‌ عملي‌ هر دو واقف‌ بودن و در اين‌ مورد از محضر اساتيد متعددي‌ كسب‌ فيض‌ كرده‌ بودن. ایشون‌ با توجه‌ به‌ معارف‌ قرآني‌ و تعليمات‌ دين‌ مبين‌ اسلام‌ و هم سخنان‌ عرفا، خیلی‌ از حقايقي‌ رو كه‌ تنها عرفا به‌ اون‌ دست‌ يافته‌ بودن مورد تأييد قرار مي‌دادند. البته‌ توجه‌ ایشون‌ به‌ عرفا جنبه‌ي‌ تعصب‌ نداشت‌ بلكه‌ جنبه‌ي‌ حقيقت‌ جويي‌ داشت. نظر استاد در اين‌ مورد اين‌ بود كه‌ عرفان‌ به‌ اون‌ معناي‌ اصيل‌ اسلامي‌اش‌ مورد توجه‌ قرار گيرد، عرفاني‌ كه‌ در حضرت‌ علي‌ (ع) سراغ‌ داريم. در اينجا هم بايد اين‌ نكته‌ رو متذكر گرديد كه‌ عرفان‌ اسلامي‌ هم‌ از سرچشمه‌ي‌ اسلام‌ سيراب‌ شده‌ ه‌ و نمي‌توان‌ فقطً‌ به‌ دليل‌ شباهتهايي‌ ميان‌ عرفان‌ اسلامي‌ و عرفان‌ بعضی‌ مكاتب‌ قبل‌ از اسلام، براي‌ اون‌ ريشه‌اي‌ غيراسلامي‌ تراشيد؛ و اگه ما عرفان‌ اسلامي‌ رو مورد تأييد قرار مي‌دهيم‌ منظور همون‌ رشته‌اي‌ از معارف‌ قرآني‌ و تعليمات‌ ائمه‌ اطهار خصوصاً‌ علي‌ (ع) ه‌ كه‌ روي‌ تزكيه‌ي‌ دل‌ و رابطه‌ معنوي‌ انسان‌ با خدا و طي‌ كردن‌ مراتب‌ قرب‌ و اخلاص‌ و غافل‌ نبودن‌ از ياد خدا و مناجاتها و شب‌ زنده‌ داريها و مبارزه‌ با نفس‌ اماره‌ تكيه‌ شده‌ ه‌ و عرفا هم‌ زیادتر همين‌ مسائل‌ رو مطرح‌ كرده‌ان. همون‌ گونه‌ كه‌ انحرافات‌ بعضی‌ مفسرين‌ در تفسير قرآن‌ نبايد ما رو از شناخت‌ صحيح‌ قرآن‌ منصرف‌ سازد، انحرافات‌ بعضی‌ متصوفه‌ هم نبايد ما رو از بخش‌ زیاد مهم معارف‌ قرآني‌ كه‌ معمولاً‌ عرفا و متصوفه‌ به‌ اون‌ توجه‌ داشته‌ان منصرف‌ نمايد.

‌استاد مطهري‌ با متون‌ عرفاني‌ فارسي‌ هم خصوصاً‌ ديوان‌ حافظ‌ و مثنوي‌ مولوي‌ انس‌ و آشنايي‌ زيادي‌ داشت. وي‌ «دل» و «قلب» رو كه‌ عرفا به‌ اون‌ توجه‌ دارن يكي‌ از منابع‌ شناخت‌ مي‌دانست.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و فلسفه‌ي‌ اخلاق‌

-11-15 استاد مطهري‌ به‌ علم‌ اخلاق‌ مثل دیگه فنون‌ فرهنگ‌ اسلامي‌ آشنايي‌ كامل‌ داشت. كتب‌ خیلی‌ رو در علم‌ اخلاق‌ و فلسفه‌ي‌ اخلاق‌ مطالعه‌ كرده‌ بود و به‌ معارف‌ ارزشمندي‌ در مورد فلسفه‌ اخلاق‌ رسيده‌ بود كه‌ نمونه‌اي‌ از اون‌ رو مترجم‌ محترم‌ كتاب‌ كليات‌ فلسفه‌ با استفاده‌ از تقريرات‌ استاد مرتضي‌ مطهري‌ ذكر نموده‌ ه.103

‌استاد مطهري‌ تحت‌ عنوان‌ فلسفه‌ اخلاق‌ هم چندين‌ جلسه‌ سخنراني‌ نموده‌ان. ایشون‌ از همون‌ شروع مهاجرت‌ به‌ قم‌ در درس‌ اخلاقي‌ كه‌ توسط‌ حضرت‌ آيت‌ الله‌ االعظمي‌ امام‌ خميني‌ القأ مي‌شده‌ ه‌ شركت‌ مي‌كرده‌ و سخت‌ تحت‌ تأثير قرار گرفته‌ان.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و فرهنگ‌ غربي‌

-12-15 استاد مطهري‌ به‌ فرهنگ‌ غربي‌ و رشته‌هاي‌ گوناگون‌ اون‌ مثل فلسفه‌ و روانشناسي‌ و جامعه‌شناسي‌ و اقتصاد به‌ حد‌ كافي‌ آشنا بود و اين‌ آشنايي‌ نتايج‌ زیاد سودمندي‌ رو به‌ وجود بیاره، چرا كه‌ روح‌ تفكر غربي‌ رو در مسائل‌ مختلف‌ اعم‌ از فلسفه، روانشناسي، جامعه‌شناسي، سياست‌ و اقتصاد درك‌ كرده‌ بود و پس‌ از مقايسه‌ با روح‌ تفكر اسلامي‌ در اين‌ موردها، هم‌ مسائل‌ و مشكلات‌ بهتر در ذهن‌ اون مطرح‌ مي‌شد، هم‌ به‌ استحكام‌ تفكر اسلامي‌ دنبال‌ مي‌برد و هم‌ انحرافات‌ تفكر غربي‌ رو روشن‌ مي‌ساخت؛ و به‌ خصوص‌ اين‌ آگاهي‌ و آشنايي‌ اون به‌ فرهنگ‌ غرب‌ براي‌ پاسخگويي‌ به‌ شبهات‌ کسایی‌ كه‌ با روح‌ تفكر اسلامي‌ آشنايي‌ نداشته‌ بلكه‌ روح‌ تفكر غربي‌ بر اونا حكمفرما بود زیاد كارساز بود. در نتيجه‌ي‌ اين‌ آگاهي، تاكتيك‌ دفاع‌ در برابر اين‌ حملات‌ رو به‌ خوبي‌ مي‌دانست‌ و مسئله‌رو اون‌چنان‌ عاقلانه‌ و محققانه‌ مطرح‌ كرده‌ و از جميع‌ جهات‌ به‌ اون‌ پاسخ‌ مي‌گفت‌ كه‌ دیگه جاي‌ هيچ‌ گونه‌ شك‌ و شبهه‌اي‌ باقي‌ نمي‌ماند.

 

َ‌ اساتيد استاد مطهري‌

-13-15 استاد مطهري‌ در طول‌ عمر گرانمايه‌ي‌ خود‌ به‌ خاص‌ در مدت‌ پونزده‌ سال‌ اشتغال‌ به‌ تحصيل‌ در شهر مقدس‌ قم‌ از محضر اساتيد خیلی‌ بهره‌مند شدن كه‌ مشهورترين‌ اونا عبارتند از:

حضرت‌ آيت‌ الله‌ العظمي‌ امام‌ خميني‌ (رضوان‌ الله‌ بر): استاد مطهري‌ به‌ مدت‌ دوازده‌ سال‌ از محضر پر فيض‌ اين‌ استاد الهي‌ و اين‌ بزرگ‌مرد بهره‌مند شده‌ ه، در درس‌ اخلاق‌ ایشون‌ شركت‌ كرده‌ و در درس‌ اصول‌ و فلسفه‌ي‌ ایشون‌ شركت‌ فعال‌ داشته‌ ه. امام‌ خميني‌ چه‌ از نظر طول‌ مدت‌ تعليم‌ و چه‌ از اون‌ نظر كه‌ در شخصيت‌ فكري‌ و روحي‌ استاد مطهري‌ نقش‌ زیاد مهمي‌ داشته‌ان از مهم‌ترين‌ اساتيد ایشون‌ به‌ شمار مي‌روش.

 

مرحوم‌ آيت‌ الله‌ العظمي‌ بروجردي‌ (قدس‌ سره): استاد مطهري‌ در فقه‌ و اصول‌ از محضر پر فيض‌ آيت‌ الله‌ بروجردي‌ استفاده‌ كرده‌ و حتي‌ قبل‌ از اومدن‌ ایشون‌ به‌ قم‌ در بروجرد به‌ حضور ایشون‌ شرفياب‌ مي‌شدن. ایشون‌ از شاگردان‌ ممتاز آيت‌ الله‌ بروجردي‌ حساب‌ مي‌شدن.

عالم‌ جليل‌ القدر مرحوم‌ آقاي‌ حاج‌ ميرزاعلي‌آقا شيرازي‌ (اعلي‌ الله‌ مقامه): استاد مطهري‌ در تابستان‌ سال‌ 1320 كه‌ براي‌ اولين‌ بار به‌ اصفهان‌ مسافرت‌ مي‌كنند با اين‌ عالم‌ رباني‌ بزرگوار آشنا مي‌شن و از اون‌ پس‌ سخت‌ شيفته‌ي‌ اون مي‌گردند و از وي‌ بهره‌هاي‌ روحي‌ زیاد‌ مي‌برند.

 

مرحوم‌ ميرزا مهدي‌ آشتياني: استاد شهيد از محضر اين‌ فيلسوف‌ بزرگوار هم حدود يك‌ سال‌ استفاده‌ كرده‌ان.

استاد معظم‌ علامه‌ سيد محمدحسين‌ طباطبائي‌ (رحمة‌ الله‌ بر): استاد مطهري‌ در حدود دو سال‌ و نيم‌ از محضر پر فيض‌ اين‌ استاد عالي‌ قدر بهره‌مند شده‌ و فلسفه‌ي‌ بوعلي‌ رو از ایشون‌ یاد گرفته ان و هم در حوزه‌ي‌ درس‌ خصوصي‌ كه‌ ایشون‌ براي‌ بررسي‌ فلسفه‌ي‌ ماد‌ي‌ تشكيل‌ داده‌ بودن شركت‌ نموده‌ان.

مرحوم‌ آية‌الله‌ سيدمحمدمحقق‌ (داماد): استاد مطهري‌ در علم‌ فقه‌ از محضر ایشون‌ استفاده‌ نموده‌ ه.

حضرت‌ آية‌ الله‌ العظمي‌ سيداحمدخوانساري: استاد شهيد قسمتي‌ از تحصيلات‌ خود رو در محضر ایشون‌ طي‌ كرده‌ ه.

 

َ‌ شخصيتهايي‌ كه‌ در تكوين‌ شخصيت‌ علمي‌ يا روحي‌ استاد مطهري‌ نقش‌ داشته‌ان

-14-15 در تكوين‌ شخصيت‌ علمي‌ و روحي‌ استاد مطهري‌ شخصيتهاي‌ متعددي‌ نقش‌ داشته‌ان كه‌ بعضی‌ از اونا جزو اساتيد ایشون‌ حساب‌ مي‌شن و بعضی‌ فقط‌ در اثر جاذبه‌ي‌ معنوي‌ قوي‌ و نيرومندي‌ كه‌ داشته‌ان نقش‌ زیاد سازنده‌اي‌ در تكوين‌ شخصيت‌ روحي‌ استاد مطهري‌ ايفا كرده‌ان. بعضی‌ از اين‌ شخصيتها عبارتند از:

حجة‌الاسلام‌ شيخ‌ محمدحسين‌ مطهري: شيخ‌ محمد حسين‌ مطهري‌ (بابا استاد مطهري) از شخصيتهايي‌ ه‌ كه‌ در تقوا و پاكي‌ و هدايت‌ به‌ راه‌ راست‌ از الگوهاي‌ استاد مطهري‌ بوده‌ان. استاد مرتضي‌ مطهري‌ كتاب‌ داستان‌ راستان‌ رو به‌ بابا خود هديه‌ نموده‌ و در اونجا توضيح‌ مي‌دهند كه‌ «تقوا و پاكي‌ ایشون‌ اولين‌ راهنماي‌ من‌ به‌ راه‌ راست‌ بوده‌ ه».

 

حضرت‌ آية‌الله‌ العظمي‌ امام‌ خميني‌ رضوان‌ الله‌ بر: ایشون‌ از شخصيتهايي‌ هستن كه‌ چه‌ در شخصيت‌ روحي‌ و چه‌ در شخصيت‌ علمي‌ استاد مطهري‌ نقش‌ مؤ‌ثر ايفا نموده‌ان. استاد مطهري‌ طي‌ دوازده‌ سال‌ فيض‌گيري‌ همیشگی‌ از ایشون‌ بهره‌هاي‌ علمي‌ و معنوي‌ زیاد‌ اندوختند و سخت‌ شيفته‌ي‌ ایشون‌ بودن و هم چنینً‌ امام‌ خميني‌ هم به‌ استاد مطهري‌ عنايت‌ خاص‌ داشتن چنان‌ كه‌ از پيامها و سخنان‌ حضرت‌ امام‌ درباره‌ي‌ ایشون‌ – كه‌ تعبيراتي‌ به‌ كار برده‌ان كه‌ در مورد هيچ‌ شخص‌ ديگري‌ به‌ كار نبرده‌ان – آشكار ه.

 

‌استاد مطهري‌ درباره‌ي‌ نقش‌ سازنده‌ي‌ امام‌ خميني‌ در تكوين‌ شخصيت‌ فكري‌ و روحي‌ خود مي‌نويسد:

«پس‌ از مهاجرت‌ به‌ قم‌ گمشده‌ي‌ خود رو در شخصيتي‌ دیگه يافتم. همیشه‌ مرحوم‌ آقاميرزامهدي‌ رو به‌ علاوه‌ي‌ بعضی‌ مزاياي‌ دیگه در اين‌ شخصيت‌ مي‌ديدم؛ فكر مي‌كردم‌ كه‌ روح‌ تشنه‌ام‌ از سرچشمه‌ي‌ زلال‌ اين‌ شخصيت‌ سيراب‌ میشن. اگه چه‌ در شروع مهاجرت‌ به‌ قم‌ هنوز از مقدمات‌ فارغ‌ نشده‌ بودم‌ و شايستگي‌ ورود در «معقولات» رو نداشتم، اما درس‌ اخلاقي‌ كه‌ وسيله‌ي‌ شخصيت‌ محبوبم‌ در هر پنج‌ شنبه‌ و جمعه‌ گفته‌ مي‌شد و در حقيقت‌ درس‌ معارف‌ و سير و سلوك‌ بود نه‌ اخلاق‌ به‌ معنی‌ خشك‌ علمي، منو سرمست‌ مي‌كرد. بی‌ هيچ‌ اغراق‌ و مبالغه‌اي‌ اين‌ درس‌ منو اون‌چنان‌ به‌ وجد مي‌بیاره كه‌ تا دوشنبه‌ و سه‌ شنبه‌ هفته‌ي‌ بعد خودم‌ رو شديداً‌ تحت‌ تأثير اون‌ مي‌يافتم. بخش‌ مهمي‌ از شخصيت‌ فكري‌ و روحي‌ من‌ در اون‌ درس‌ – و بعد‌ در درسهاي‌ ديگري‌ كه‌ در طي‌ دوازده‌ سال‌ از اون‌ استاد الهي‌ فرا گرفتم‌ – انعقاد يافت‌ و همیشه‌ خود رو مديون‌ اون دانسته‌ و مي‌دانم. راستي‌ كه‌ اون «روح‌ قدسي‌ الهي» بود».104

 

حضرت‌ استاد علامه‌ سيدمحمدحسين‌ طباطبائي‌ رحمة‌الله‌ بر:از دیگه شخصيتهايي‌ كه‌ در تكوين‌ شخصيت‌ علمي‌ و روحي‌ استاد مطهري‌ نقش‌ مؤ‌ثر ايفا كرده‌ان بايد از استاد عالي‌ قدر علامه‌ طباطبائي‌ نام‌ برد. استاد مطهري‌ بالا‌ العاده‌ به‌ ایشون‌ ارادت‌ مي‌ورزيدند و در غالب‌ مواردي‌ كه‌ نام‌ ایشون‌ رو برده‌ان با عبارت‌ «روحي‌ له‌ الفدأ» ارادت‌ خود رو نسبت‌ به‌ ایشون‌ ابراز داشته‌ان. استاد مطهري‌ به‌ طور رسمي‌ در دو سال‌ و نيم‌ آخر تحصيلات‌ خود در قم‌ از حضور ایشون‌ استفاده‌ نموده‌ و فلسفه‌ي‌ بوعلي‌ رو پیش ایشون‌ یاد گرفته‌ ه. وي‌ از شاگردان‌ ممتاز و بلكه‌ ممتازترين‌ شاگرد علامه‌ طباطبائي‌ حساب‌ مي‌شه و علامه‌ طباطبائي‌ عنايت‌ خاص‌ به‌ ایشون‌ داشته‌ان به‌ طوري‌ كه‌ اجازه‌ي‌ توضیح‌ بر اصول‌ فلسفه‌ و روش‌ رئاليسم‌ رو فقط‌ با استاد مطهري‌ دادن، و بيانات‌ مرحوم‌ علامه‌ درباره‌ي‌ استاد پس‌ از شهادت‌ ایشون‌ هم بيانگر اين‌ حقيقت‌ ه.

 

مرحوم‌ حاج‌ ميرزاعلي‌آقا شيرازي‌ قدس‌ الله‌ سره: ایشون‌ از شخصيتهايي‌ هستن كه‌ در تكوين‌ شخصيت‌ معنوي‌ استاد مطهري‌ نقش‌ زیاد سازنده‌ داشته‌ان به‌ طوري‌ كه‌ استاد بخشي‌ از ذخيره‌ي‌ معنوي‌ و ملكات‌ اخلاقي‌ خود رو مرهون‌ اون‌ بزرگوار مي‌دانند. استاد مطهري‌ هر جا كه‌ به‌ مناسبتي‌ نام‌ اون‌ مرحوم‌ رو ذكر مي‌كردند امكان‌ نداشت‌ از ابعاد گوناگون‌ شخصيت‌ روحي‌ و علمي‌ ایشون‌ سخن‌ بر زبان‌ نياورند. در سخنرانيها و در نوشته‌هاي‌ استاد مطهري‌ به‌ مناسبتهاي‌ مختلف‌ از حاج‌ ميرزاعلي‌ آقا شيرازي‌ ياد شده‌ ه. استاد مطهري‌ خود در كتاب‌ عدل‌ الهي‌ چنين‌ مي‌نويسد:

 

«مرحوم‌ حاج‌ ميرزاعلي‌ آقا (اعلي‌ الله‌ مقامه) رابطه‌ قوي‌ و زیاد شديدي‌ با پيغمبر اكرم‌ و خاندان‌ پاكش‌ (صلوات‌ الله‌ و سلامه‌ عليهم) داشت. اين‌ مرد در عين‌ اينكه‌ فقيه‌ (در حد‌ اجتهاد) و حكيم‌ و عارف‌ و طبيب‌ و اديب‌ بود و در بعضي‌ از قسمتها، مثلاً‌ طب‌ قديم‌ و ادبيات، از طراز اول‌ بود و قانون‌ بوعلي‌ رو تدريس‌ مي‌كرد، از خدمتگزاران‌ آستان‌ مقدس‌ حضرت‌ سيدالشهدأ بر‌ السلام‌ بود؛ منبر مي‌رفت‌ و موعظه‌ مي‌كرد و ذكر مصيبت‌ مي‌فرمود؛ كمتر كسي‌ بود كه‌ در پاي‌ منبر اين‌ مرد عالم‌ مخلص‌ متقي‌ بنشيند و منقلب‌ نشه؛ خودش‌ هنگام‌ وعظ‌ و ارشاد كه‌ از خدا و آخرت‌ ياد مي‌كرد در حال‌ يك‌ انقلاب‌ روحي‌ و معنوي‌ بود و محبت‌ خدا و پيامبرش‌ و خاندان‌ پيامبر در حد‌ اشباع‌ اون رو به‌ سوي‌ خود مي‌كشيد؛ با ذكر خدا دگرگون‌ مي‌شد؛ مصداق‌ قول‌ خدا بود:

‌اَلَّذينَ‌ اِذا ذُكِرَ‌ الله‌ وَجِلَت‌ قُلوبُهُم‌ وَ‌ اِذا تُلِيَت‌ عَلَيهِم‌ آياتُهُ‌ زادَتهُم‌ ايماناً‌ وَ‌ عَلي‌ رَبٍّهِم‌ يَتَوَكَّلونَ‌ (انفال/2).

‌نام‌ رسول‌ اكرم‌ (صلي‌ الله‌ بر‌ و آله) يا اميرالمؤ‌منين‌ (بر‌ السلام) رو كه‌ مي‌برد اشكش‌ جاري‌ مي‌شد. يك‌ سال‌ حضرت‌ آية‌الله‌ بروجردي‌ (اعلي‌ الله‌ مقامه) از ایشون‌ براي‌ منبر در منزل‌ خودشون‌ در دهه‌ي‌ عاشورا دعوت‌ كردند؛ منبر خاصي‌ داشت؛ بیشترً‌ از نهج‌البلاغه‌ تجاوز نمي‌كرد. ایشون‌ در منزل‌ آية‌الله‌ منبر مي‌رفت‌ و مجلسي‌ رو كه‌ افراد اون‌ بیشتر از اهل‌ علم‌ و طلاب‌ بودن سخت‌ منقلب‌ مي‌كرد به‌ طوري‌ كه‌ از شروع تا پايان‌ منبر ایشون، جز ريزش‌ اشكها و حركت‌ شانه‌ا چيزي‌ مشهود نبود».

 

‌آشنايي‌ استاد مطهري‌ با حاج‌ ميرزاعلي‌ آقا شيرازي‌ از مهم‌ترين‌ فرازهاي‌ زندگي‌ ایشون‌ حساب‌ مي‌شه كه‌ اين‌ آشنايي‌ بعد‌ تبديل‌ به‌ ارادت‌ شديد از طرف‌ استاد مطهري‌ و محبت‌ و لطف‌ پدرانه‌ از طرف‌ اون‌ مرد بزرگ‌ مي‌شه به‌ طوري‌ كه‌ بعدا هروقت‌ ایشون‌ به‌ قم‌ مي‌اومده‌ان، در حجره‌ي‌ استاد مطهري‌ مقيم‌ بوده‌ان و آقايان‌ علمأ بزرگ‌ حوزه‌ي‌ علميه‌ كه‌ همه‌ به‌ ایشون‌ ارادت‌ مي‌ورزيدند در اونجا از ایشون‌ ديدن‌ مي‌كرده‌ان.105

آية‌الله‌ سيد محمدحسين‌ حسيني‌ تهراني: استاد مطهري‌ در هشت‌ سال‌ آخر حيات‌ پر بركت‌ خود مراوداتي‌ با ایشون‌ داشته‌ و از وي‌ كه‌ از مهذِبين‌ و مربيان‌ نفوس‌ ه‌ بهره‌ گرفته‌ ه.

 

َ‌ ياران‌ و دوستان‌ زیاد صميمي‌ استاد مطهري‌

-15-15 استاد مطهري‌ دوستان‌ و ياران‌ مخلص‌ و با وفا زیاد داشته‌ان ولي‌ از اين‌ ميان‌ فقط‌ به‌ ذكر نام‌ دو نفر از اونا اكتفا مي‌كنيم:

مرحوم‌ حجة‌الاسلام‌ دكتر محمدابراهيم‌ آيتي‌ رضوان‌ الله‌ تعالي‌ بر. استاد مطهري‌ نسبت‌ به‌ مرحوم‌ دكتر آيتي‌ اخلاص‌ و ارادت‌ خاصي‌ داشتن و در سخنرانيهاي‌ خود هر وقت‌ ذكري‌ از ایشون‌ به‌ ميان‌ مي‌اومد شمه‌اي‌ از فضايل‌ اون‌ مرحوم‌ رو باز مي‌گفتند. مرحوم‌ دكتر محمد ابراهيم‌ آيتي‌ از دوستان‌ زیاد قديمي‌ استاد مطهري‌ حساب‌ مي‌شن به‌ طوري‌ كه‌ از دوران‌ طلبگي‌ در حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ مشهد با همدیگه آشنا بوده‌ان و بار دیگه در دوران‌ تدريس‌ و تعليم‌ و تبليغ‌ و ارشاد اين‌ دو يار قديمي‌ در كنار همدیگه به‌ انجام‌ وظيفه‌ مي‌پردازند. مرحوم‌ دكتر محمدابراهيم‌ آيتي‌ حدود بيست‌ و پنج‌ سال‌ قبل‌ هنگامي‌ كه‌ به‌ جلسه‌ي‌ درس‌ تفسير تشريف‌ مي‌بردند بر اثر تصادف‌ اتومبيل‌ دار فاني‌ رو وداع‌ مي‌گويد و مصداق‌ قول‌ خداي‌ تعالي‌ (وَ‌ مَن‌ يَخرُج‌ مِن‌ بَيتِهِ‌ مُهاجِروً‌ اِلَي‌ اللهِ‌ وَ‌ رَسولِهِ‌ ثُمَّ‌ يُدرِكهُ‌ المَوتُ‌ فَقَد‌ وَقَعَ‌ اَجرُهُ‌ عَلَي‌ اللهِ) مي‌گردند. استاد مطهري‌ به‌ خاص‌ احاطه‌ي‌ وسيع‌ مرحوم‌ دكتر محمدابراهيم‌ آيتي‌ بر تاريخ‌ اسلام‌ رو مورد تأييد و تقدير قرار مي‌دادند.

 

آية‌الله‌ حاج‌ شيخ‌ حسينعلي‌ منتظري. استاد مطهري‌ و آية‌الله‌ منتظري‌ كه‌ دو شاگرد ممتاز امام‌ خميني‌ حساب‌ مي‌شن يازده‌ سال‌ با همدیگه هم‌ مباحثه‌ بوده‌ و عشق‌ و ارادت‌ دو جانبه‌ بين‌ اونا برقرار بوده‌ ه.

 

َ‌ خصوصيات‌ روحي‌ استاد مطهري‌

-16-15 تنها مقام‌ والاي‌ علمي‌ استاد مطهري‌ نيست‌ كه‌ اين‌چنين‌ جاذبه‌ آفريده‌ و در عمق‌ قلبهاي‌ مردم‌ اين‌ سرزمين‌ ريشه‌ دوانيده‌ ه. اگه چه‌ مقام‌ والاي‌ علمي‌ ایشون‌ به‌ تنهايي‌ دارای اهميت‌ ه‌ ولي‌ چيزي‌ كه‌ اين‌ همه‌ عشق‌ و ارادت‌ و جاذبه‌ آفريده‌ ه‌ تنها جنبه‌ي‌ علمي‌ ایشون‌ نيست.

‌استاد مطهري‌ از جاذبه‌اي‌ قوي‌ برخوردار بود همون‌ گونه‌ كه‌ داراي‌ دافعه‌اي‌ قوي‌ بود. دلهاي‌ خیلی‌ رو به‌ سوي‌ خود كشيد. اون مردي‌ با اخلاص‌ بود، صداقت‌ و اخلاص‌ و وارستگي‌ و تقوا و تواضع‌ به‌ ياد خدا بودن‌ و اهل‌ درد بودن‌ و…در اون جمع‌ بود؛ وجودش‌ لبريز از ايمان‌ و شور و عشق‌ به‌ خدا بود. اخلاص‌ اون در سخن‌ و نوشته‌ و قول‌ و فعل‌ اون ظاهر و آشكار بود. تقواي‌ اون زبانزد همگی‌ بود. با اينكه‌ از حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ به‌ ظاهر دور افتاده‌ بود و در محيطهايي‌ قرار گرفته‌ بود كه‌ وسايل‌ خدافراموشي‌ از هر جهت‌ فراهم‌ بود ولي‌ اون در اثر رابطه‌ با قرآن‌ و نهج‌البلاغه‌ و معارف‌ اسلامي‌ و ايمان‌ قوي، گويي‌ در حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ زندگي‌ مي‌كرد. استاد مطهري‌ به‌ نماز شب‌ و عبادت‌ و تلاوت‌ قرآن‌ انس‌ زیاد داشت‌ و اين‌ معنا رو از قرآن‌ و نهج‌البلاغه‌ فرا گرفته‌ بود (قُمِ‌ اللَّيلَ‌ اِلا قَليلاً‌ نِصفَهُ‌ اَوِ‌انقُص‌ مِنهُ‌ قَليلاً).106

 

‌تواضع‌ و فروتني‌ اون از دیگه ملكات‌ روحي‌ و جنبه‌هاي‌ بارز شخصيت‌ وي‌ بود كه‌ در اثر تقوا و رابطه‌ با معارف‌ اسلامي‌ در وجود اون به‌ چشم‌ مي‌خورد. استاد مطهري‌ گرچه‌ هم‌ فقيه‌ بود و هم‌ فيلسوف‌ و هم‌ اديب‌ و هم‌ خطيب‌ و هم‌ مدرس‌ و هم‌ عارف‌ و هم‌ استاد اخلاق‌ و هم…ولي‌ هيچ‌ يك‌ از اين‌ عناوين‌ زيبنده‌ي‌ اون نيست، چرا كه‌ مُعرف‌ شخصيت‌ اون نيست. و از هر قيد و بند و از هر عنواني‌ آزاد بود و پس نام‌ آسون‌ي‌ «مرتضي‌ مطهري» بيش‌ از همه‌ نمايانگر شخصيت‌ همه‌ جانبه‌ي‌ اوست‌ و هم‌ بيش‌ از همه‌ با روح‌ متواضع‌ اون سازگار ه. اگه هم‌ بخواهيم‌ به‌ اون عنواني‌ بدهيم، عنوان‌ «استاد» كه‌ در زمان‌ حياتش‌ هم‌ تنها عنواني‌ بود كه‌ در غالب‌ موردها بر اون اطلاق‌ مي‌شد زيبنده‌ترين‌ عنوان‌ ه‌ كه‌ جامعيت‌ استاد مطهري‌ رو نشون‌ مي‌دهد. از خصوصيات‌ روحي‌ بارز استاد مطهري‌ اين‌ بود كه‌ در برابر استاد، خود رو زیاد كوچك‌ مي‌كرد و احترام‌ استاد رو تا آخرين‌ حد‌ ممكن‌ رعايت‌ مي‌فرمود اين‌ حالت‌ حتي‌ در دوراني‌ كه‌ اون خود به‌ مقامات‌ عالي‌ علمي‌ رسيده‌ بود در وي‌ وجود داشت‌ و اصلاً‌ جزو روحيات‌ اون‌ بزرگوار بود و براي‌ ایشون‌ مقامات‌ عالي‌ علمي‌ مانع‌ از اين‌ نمي‌شد كه‌ در مورد چيزي‌ كه‌ نمي‌داند، پیش استاد زانو زده‌ و دست‌ ادب‌ بر سينه‌ نهد و تعليم‌ گيرد، و استاد مطهري‌ بارها اين‌ كار رو مي‌كرد و اي‌ بسا استاداني‌ بوده‌ و هستن كه‌ استاد مرتضي‌ مطهري‌ از محضر ایشون‌ استفاده‌ا برده‌ و حال‌ آنكه‌ از معروفیت‌ كافي‌ برخوردار نيستند. در حقيقت‌ استاد مطهري‌ هم‌ عالِم‌ رباني‌ بود و هم‌ متعلم‌ علي‌ سبيل‌ النجاة.

‌استاد مطهري‌ هنگام‌ مطالعه‌ حالتي‌ دیگه داشت؛ ذهن‌ خود رو سخت‌ بر روي‌ مسئله‌ متمركز مي‌كرد. نقل‌ مي‌كنند كه‌ در زمان‌ تحصيل‌ در قم‌ هنگام‌ مطالعه‌ درِ‌ حجره‌ رو به‌ روي‌ خود‌ مي‌بسته‌ و اون‌گاه‌ به‌ مطالعه‌ مي‌پرداخته‌ ه‌ تا ذهنش‌ كاملاً‌ متمركز باشه. پس در هنگام‌ كثرت‌ خستگي‌ از جواب‌ دادن‌ به‌ سؤ‌الات‌ زیاد عميق‌ و مشكل‌ كه‌ احتياج‌ به‌ تمركز بالا‌ العاده‌ي‌ ذهن‌ بر روي‌ مسئله‌ داره پوزش‌ خواسته‌ و اون‌ رو به‌ وقت‌ دیگه موكول‌ مي‌نمودند.

 

‌استاد شهيد همیشه‌ با حوصله‌ و ملاطفت‌ و خوشرويي‌ به‌ سؤ‌الات‌ جوونا‌ گوش‌ داده‌ و پاسخ‌ مي‌دادند. از هيچ‌ سؤ‌الي‌ ناراحت‌ نمي‌شدن. صداي‌ خود رو از حد‌ معمول‌ بلندتر نمي‌كردند.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و روحانيت‌

-17-15 استاد مطهري‌ با جامعه‌ي‌ روحانيت‌ پيوندي‌ زیاد عميق‌ داشت. اون گر چه‌ به‌ تهران‌ مهاجرت‌ نموده‌ و به ظاهرً‌ پيوندش‌ با حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ گسسته‌ بود اما روحش‌ در اونجا بود و از همون‌ هنگامي‌ كه‌ به‌ تهران‌ مراجعت‌ نمود، در مدرسه‌ي‌ مروي‌ تهران‌ به‌ تدريس‌ طلاب‌ مشغول‌ گرديد و شاگرداني‌ تربيت‌ كرد كه‌ امروزه‌ در زمره‌ي‌ فضلا به‌ شمار مي‌روش و اين‌ سنت‌ حسنه‌ تا دو سال‌ قبل‌ از شهادت‌ ایشون‌ ادامه‌ داشت. به‌ علاوه‌ استاد مطهري‌ در سالهاي‌ اخير حوزه‌هاي‌ درسي‌ زیاد گرمي‌ در حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ داشته‌ان كه‌ با استقبال‌ زياد روبه رو‌ شده‌ ه، مثل درسهاي‌ ماركسيسم، جامعه‌ و تاريخ‌ در قرآن، فطرت‌ و درس‌ اسفار. پيوند استاد مطهري‌ با روحانيون‌ نه‌ از اين‌ جهت‌ بود كه‌ خود فردي‌ روحاني‌ بود – چون استاد مطهري‌ از قيد تعصبات‌ اين‌ چنيني‌ رسته‌ بود – بلكه‌ از اون‌ جهت‌ بود كه‌ روحانيت‌ رو تنها نهادي‌ مي‌دانست‌ كه‌ شايستگي‌ رهبري‌ جامعه‌ رو داره.

‌استاد مطهري‌ از اون‌ دید‌ كه‌ جامعه‌ي‌ روحانيت‌ رو پاسدارن‌ اصلي‌ سنگرهاي‌ ايدئولوژي‌ اسلام‌ و معارف‌ قرآن‌ مي‌دانست‌ – كه‌ اين‌ معنا در طول‌ بيش‌ از هزار سال‌ ماندگاری‌ جامعه‌ي‌ روحانيت‌ به‌ اثبات‌ رسيده‌ ه‌ – به‌ اونا ارج‌ و احترام‌ مي‌نهاد. تربيت‌ هزاران‌ عالم‌ فاضل‌ كامل‌ با تقوا در اين‌ حوزه‌ا همچون‌ علامه‌ حلي، شيخ‌ طوسي، خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي، بوعلي‌ سينا، شيخ‌ اشراق، ملامحسن‌ فيض‌ كاشاني، شيخ‌ طبرسي، علامه‌ مجلسي، شيخ‌ بهائي، شيخ‌ حُر‌ عاملي، صدرالمتألهين‌ شيرازي، ميرداماد، حاج‌ ملاحادي‌ سبزواري، سيدجمال‌ الدين‌ اسدآبادي، مدرس، علامه‌ طباطبائي‌ و امام‌ خميني‌ همه‌ حاكي‌ از حيات‌ علمي‌ و معنوي‌ اين‌ حوزه‌ هاست. در عين‌ حال‌ استاد شهيد روحانيت‌ رو همچون‌ درختي‌ آفت‌ زده‌ مي‌دانست‌ كه‌ با آفاتش‌ بايد مبارزه‌ كرد و نه‌ اينكه‌ اون‌ رو از ريشه‌ قطع‌ نمود. در مقاله‌ي‌ «مشكلات‌ اساسي‌ در سازمان‌ روحانيت» استاد مطهري‌ نظرات‌ اصلاحي‌ خود در اين‌ زمينه‌ رو ابراز داشته‌ ه.

 

َ‌ مطهري‌ حلقه‌ رابط‌ روحانيون‌

-18-15 استاد مطهري‌ ميان‌ جامعه‌ي‌ روحانيت‌ از احترام‌ خاصي‌ برخوردار بود و از بنيانگزاران‌ «جامعه‌ روحانيت‌ مبارز تهران» به‌ شمار مي‌رود. باید به این دقت کنیم که‌ استاد شهيد حقله‌ي‌ رابطي‌ بود ميان‌ حضرت‌ امام‌ خميني‌ (ره) از يك‌ سو و ساير مراجع‌ و روحانيون‌ و طبقه‌ي‌ تحصيل‌ كرده‌ي‌ دانشگاهي‌ و بازاريان‌ از سوي‌ دیگه و سخت‌ مورد اعتماد امام‌ بودن تا اونجا كه‌ حضرت‌ امام‌ مسئوليت‌ تشكيل‌ شوراي‌ انقلاب‌ رو به‌ ایشون‌ محول‌ كردند.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و دانشگاه‌

-19-15 استاد مطهري‌ با داشتن‌ بيش‌ از 25 سال‌ تماس‌ راست‌ با مجامع‌ و سمينارهاي‌ علمي‌ و دانشگاهي‌ و رابطه‌ راست‌ با دانشجويان‌ و اساتيد دانشگاه‌ و طبقات‌ تحصيل‌ كرده‌ تونست‌ بيش‌ از همه‌ به‌ دردها و مشكلات‌ اونا و روح‌ غالب‌ بر فکرا اونا دنبال‌ ببرد و از اين‌ رهگذر ه‌ كه‌ مي‌توان‌ اد‌عا كرد وي‌ بيشترين‌ نقش‌ رو در پيوند بين‌ روحانيت‌ و مجامع‌ دانشگاهي، چه‌ د رتهران‌ و چه‌ در دیگه شهرستانها، هنوز از خاطره‌ا محو نشده‌ ه. استقبال‌ دانشجويان‌ از سخنرانيها و درسهاي‌ ایشون‌ چه‌ در مجامع‌ دانشگاهي‌ و چه‌ در مساجد و مؤ‌سسه‌هاي‌ اسلامي‌ نمايانگر اين‌ پيوند بود.

 

‌استاد مطهري‌ علاوه‌ بر کارها قلمي‌ خود، با سخنرانيها و درسهاي‌ زیاد خود‌ در دانشكده‌ا و دانشگاههاي‌ مختلف، مساجد گوناگون، انجمن‌ اسلامي‌ مهندسين، انجمن‌ اسلامي‌ پزشكان، مؤ‌سسه‌ اسلامي‌ حسينيه‌ي‌ ارشاد، مسجد الجواد و دیگه مراكز علمي‌ و ديني، با طبقات‌ تحصيل‌ كرده‌ سخن‌ گفت‌ و مسائل‌ اسلامي‌ رو اون‌ گونه‌ كه‌ هست‌ به‌ دور از اوهام‌ و به‌ دور از برداشتها و گرايشهاي‌ غربي‌ و روشنفكرمآبانه‌ روشن‌ نمود.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و عامه‌ي‌ مردم‌

-20-15 استاد مطهري‌ از اين‌ اخلاق‌ پيامبرگونه‌ برخوردار بود كه‌ همچون‌ دیگه علما و روحانيون‌ واقعي‌ رابطه‌ و پيوندش‌ با عامه‌ مردم‌ قطع‌ نشد و علو‌ مقام‌ علمي‌ اون مانع‌ از اين‌ نشد كه‌ به‌ وعظ‌ و ارشاد عامه‌ي‌ مردم‌ بپردازد. مقام‌ و رتبه‌ي‌ عالي‌ علمي‌ وي‌ مانع‌ از اين‌ نشد كه‌ بهره‌اش‌ به‌ عامه‌ي‌ مردم‌ هم‌ برسد؛ و اتفاقاً‌ منبرهاي‌ وعظ‌ و ارشاد ایشون‌ كم‌ اهميت‌تر از درسهايشان‌ نبود، چرا كه‌ وعظ‌ و ارشاد ایشون‌ زیادتر جنبه‌ي‌ حال‌ داشت‌ تا قال، و در اون، معارف‌ عميق‌ قرآن‌ و نهج‌البلاغه‌ رو تعليم‌ مي‌دادند؛ و البته‌ سخنرانيها و وعظ‌ و خطابه‌هايي‌ كه‌ براي‌ عامه‌ي‌ مردم‌ مي‌فرمودند هر چند از دید‌ سطح‌ بيان‌ پايين‌تر بود ولي‌ هيچ‌گاه‌ از نكات‌ تحقيقي‌ و عميق‌ خالي‌ نبود بلكه‌ همون‌ معارف‌ عميق‌ اسلامي‌ بود كه‌ اون‌ رو با بيان‌ شيواي‌ خود تا آخرين‌ حد‌ ممكن‌ به‌ صورت‌ آسون‌ در آورده‌ بودن.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و شيوه‌ي‌ تحقيق‌

-21-15 يكي‌ از جنبه‌هاي‌ قابل‌ توجه‌ و درس‌آموز استاد مطهري‌ كه‌ مي‌میتونه سرمشق‌ زیاد خوبي‌ براي‌ تموم‌ کسایی‌ كه‌ مي‌خواهند در بررسي‌ و حل‌ مسائل‌ – خصوصاً‌ مسائل‌ اسلامي‌ – به‌ روش‌ علمي‌ عمل‌ كنند باشه، شيوه‌ي‌ تحقيق‌ استاد مطهري‌ ه. قطعاً‌ مي‌توان‌ گفت‌ يكي‌ از بزرگ‌ترين‌ رموز موفقيت‌ ایشون‌ در شناخت‌ و معرفي‌ اسلام، شيوه‌ي‌ منظم‌ در تحقيق‌ بود. خود اون بارها اين‌ نكته‌ رو متذكر مي‌گرديد كه‌ خوب‌ طرح‌ كردن‌ سؤ‌ال‌ و درك‌ اشكال، خود قسمت‌ بزرگي‌ از حل‌ مسئله‌ ه. شيوه‌ي‌ صحيح‌ بررسي‌ مسائل‌ در تموم‌ كتابهاي‌ استاد به‌ چشم‌ مي‌خورد. در مورد روش‌ صحيح‌ مطالعه، استاد شهيد چنين‌ مي‌فرمايد:

«…انسان‌ كتاب‌ رو بار اول‌ به‌ هدف لذت‌ مي‌خواند؛ در اين‌ صورت‌ نمي‌میتونه در مورد مطالب‌ كتاب، حساب‌ و قضاوت‌ آروم؛ دور دوم‌ مي‌خواند؛ حتي‌ قوي‌ترين‌ حافظه‌ا نيازمند ه‌ كه‌ يك‌ كتاب‌ مفيد رو دست کم‌ دو بار پشت‌ سر هم‌ بخونه؛ پس‌ از اون، مطالب‌ رو تجزيه‌ و تحليل‌ و دسته‌بندي‌ مي‌آروم و هر مطلبي‌ رو با توجه‌ به‌ اينكه‌ از چه‌ دسته‌ مطالب‌ ه‌ به‌ حافظه‌ مي‌سپارد، بعد كوشش‌ مي‌آروم كه‌ كتاب‌ ديگري‌ رو در دستور مطالعه‌ قرار دهد كه‌ در موضوع‌ كتاب‌ پيشين‌ ه؛ حتي‌ الامكان‌ تا از موضوعي‌ فارغ‌ نشده‌ ه‌ و در حافظه‌ به‌ صورت‌ روشن‌ و منظم‌ نسپرده‌ ه‌ وارد موضوع‌ دیگه نشه. اشتباه‌ ه‌ اگه انسان‌ يك‌ كتاب‌ رو مثل يك‌ سرگرمي‌ مطالعه‌ آروم و قبل‌ از آنكه‌ مطالب‌ كتاب‌ درست‌ جذب‌ ذهن‌ شده‌ باشه و ذهن‌ فرصت‌ تجزيه‌ و تحليل‌ پيدا كرده‌ باشه به‌ كتاب‌ دیگه و موضوع‌ دیگه بپردازد، امروز كتب‌ تاريخي، فردا روانشناسي‌ و پس‌ فردا مثلاً‌ كتب‌ مذهبي‌ مطالعه‌ آروم. همه‌ مخلوط‌ مي‌شن و حكم‌ انباري‌ بي‌نظم‌ رو پيدا مي‌آروم.

 

‌انسان‌ رشيد كتابها و مطالبي‌ رو كه‌ براي‌ خود لازم‌ مي‌داند جمع‌ مي‌آروم اونا رو زیادیً‌ مطالعه‌ و دسته‌بندي‌ و بعد‌ خلاصه‌ مي‌آروم. خلاصه‌ رو يادداشت‌ و به‌ حافظه‌ي‌ خود مي‌سپارد، بعد به‌ موضوع‌ دیگه مي‌پردازد. چنين‌ فردي‌ اگه حافظه‌اش‌ ناتوون‌ هم‌ باشه از اون‌ حداكثر استفاده‌ رو مي‌آروم و مثل‌ كسي‌ مي‌شه كه‌ كتابخانه‌ي‌ منظمي‌ با قفسه‌هاي‌ منظم‌ داره، كتابخانه‌اي‌ كه‌ هر قفسه‌اش‌ به‌ كتابهاي‌ معيني‌ در رشته‌ي‌ خاص‌ ربط‌ مي‌شه به‌ طوري‌ كه‌ هر كتابي‌ رو كه‌ بخواد تندً‌ دست‌ مي‌گذارد روي‌ اون‌ و اون‌ رو مي‌يابد، اما اگه جز از اين‌ باشه مثل آدمي‌ ه‌ كه‌ كتابخانه‌اي‌ با هزارها كتاب‌ داشته‌ باشه اما كتابها رو روي‌ همدیگه ريخته‌ ه، هر وقت‌ كتابي‌ رو بخواد دو ساعت‌ بايد دنبالش‌ بشه تا پيدا آروم».

 

َ‌ استاد مطهري‌ و تدريس‌

-22-15 استاد مطهري‌ به‌ حق‌ در تدريس‌ و تعليم‌ زیاد كم‌ نظير بود و مسائل‌ عميق‌ فلسفي‌ و اسلامي‌ رو چنان‌ با مهارت‌ و استادي‌ و با بياني‌ شيوا و رسا ايراد و تحليل‌ مي‌كرد كه‌ شاگردان‌ رو مقهور خود‌ مي‌ساخت. وي‌ در هنگام‌ تدريس‌ هيچ‌ گاه‌ خستگي‌ از خود نشون‌ نمي‌داد. به‌ عبارت‌ دیگه نشاط‌ روحي‌ ایشون‌ در امر تدريس‌ آشكار و هويدا بود. استاد مطهري‌ در حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم، در مدرسه‌ي‌ مروي‌ تهران، در دانشكده‌ الهيات‌ دانشگاه‌ تهران‌ و در جاهاي‌ دیگه درسهاي‌ مختلفي‌ داشته‌ان كه‌ از اون‌ جمله‌ ه:

-1 كتب‌ مختلف‌ ادبيات‌ عرب‌ مثل‌ مغني‌ -2 درس‌ مطول‌ -3 توضیح‌ لمعه‌ -4 رسائل‌ -5 مكاسب‌ -6 كفايه‌ -7منظومه‌ -8 شفا -9 اسفار -10 نجات‌ -11 كلام‌ قديم‌ -12 كلام‌ جديد -13 فلسفه‌ي‌ تاريخ‌ -14 شناخت‌ -15 ماركسيسم‌ -16 اقتصاد

 

َ‌ استاد مطهري‌ و مبارزات‌ سياسي‌

-23-15 بعد از سال‌ 1332 فعاليتهاي‌ سياسي‌ به‌ تدريج‌ در زندگي‌ استاد مطهري‌ جا باز مي‌آروم. در اين‌ سالها ميان‌ ایشون‌ و آية‌الله‌ طالقاني‌ و مهندس‌ بازرگان‌ همكاريهايي‌ وجود داشته‌ ه. در جريان‌ قيام‌ پونزده‌ خرداد سال‌ 42، استاد مطهري‌ در هدايت‌ قيام‌ مردم‌ تهران‌ و مرتبط‌ كردن‌ اون‌ با رهبري‌ حضرت‌ امام‌ خميني‌ (ره) نقشي‌ اساسي‌ داشته‌ ه‌ و خود در شب‌ پونزده‌ خرداد سخنراني‌ مهيجي‌ بر‌ شخص‌ شاه‌ ايراد مي‌آروم كه‌ در همون‌ شب‌ دستگير و به‌ زندان‌ موقت‌ شهرباني‌ انتقال‌ مي‌يابد و به‌ همراه‌ عده‌اي‌ از روحانيون‌ مبارز تهران‌ و شهرستانها زنداني‌ مي‌شه و پس‌ از 43 روز به‌ دنبال‌ فشاري‌ كه‌ از ناحيه‌ي‌ علما و مردم‌ بر رژيم‌ شاه‌ وارد مي‌شه به‌ همراه‌ ساير روحانيون‌ آزاد مي‌شه. بعد‌ به‌ عنوان‌ يكي‌ از نمايندگان‌ حضرت‌ امام‌ در جمعيتهاي‌ مؤ‌تلفه‌ي‌ اسلامي‌ كه‌ خود از بنيانگزاران‌ اين‌ گروه‌ به‌ شمار مي‌رود به‌ فعاليت‌ مي‌پردازد. بعد از ترور حسنعلي‌ منصور توسط‌ اين‌ جمعيتها و بعد‌ نابودی‌ اونا و جون‌ سالم‌ به‌ در بردن‌ از مهلكه، علاوه بر‌ تدريس‌ در دانشكده‌ي‌ الهيات‌ و معارف‌ اسلامي‌ دانشگاه‌ تهران‌ به‌ فعاليتهايي‌ از قبيل‌ همكاري‌ مؤ‌ثر درتأسيس‌ حسينيه‌ ارشاد و عضويت‌ در هيئت‌ مديره‌ي‌ اون‌ و سخنراني‌ در انجمن‌ اسلامي‌ مهندسين‌ و انجمن‌ اسلامي‌ پزشكان، و بعد از استعفااز عضويت‌ در هيئت‌ مديره‌ي‌ حسينيه‌ ارشاد107 به‌ اداره‌ي‌ امور مسجدالجواد و ايراد بحثهاي‌ تحقيقي‌ در اون‌ مركز تبليغي‌ و هم سخنراني‌ در مسجد جاويد و غيره‌ مي‌پردازد و در سال‌ 1354 ممنوع‌المنبر مي‌شه.

‌به‌ عنوان‌ مثال‌ كتاب‌ اصول‌ فلسفه‌ و روش‌ رئاليسم‌ كه‌ مقدمه‌ا و پاورقيهاي‌ اون‌ به‌ قلم‌ استاد شهيد مطهري‌ مي‌باشه، كتابي‌ ه‌ در رد‌ ماترياليسم‌ در ايران‌ و خنثي‌ كردن‌ فعاليتهاي‌ گسترده‌ حزب‌ توده‌ كه‌ مي‌رفت‌ پايه‌ اعتقادات‌ خیلی‌ از جوونا‌ اين‌ سرزمين‌ رو ويران‌ سازد.

 

‌كتابهاي‌ مسئله‌ حجاب‌ و نظام‌ حقوق‌ زن‌ در اسلام‌ د رمخدوش‌ كردن‌ سياست‌ شوم‌ رژيم‌ شاه‌ در دريدن‌ پرده‌هاي‌ عفاف‌ و تحقير و تحريف‌ قوانين‌ اسلام‌ در باب‌ حقوق‌ زن‌ نقش‌ به‌ سزايي‌ داشته‌ و خیلی‌ از بانوان‌ مسلمان‌ رو كه‌ مي‌خواستند علاوه بر‌ ادامه‌ي‌ تحصيل، دين‌ خود رو هم حفظ‌ كنند از بن‌ بست‌ نجات‌ داد و چه‌ زیاد مي‌ديديم‌ كه‌ بانوان‌ با حجاب‌ كامل‌ اسلامي‌ در دانشگاهها حاضر مي‌شدن و خط‌ بطلاني‌ بر تضاد تحصيل‌ علم‌ و دينداري‌ مي‌كشيدند و با حضور خود جو‌ نامطلوب‌ دانشگاهها رو بهبود مي‌بخشيدند.

 

‌كتاب‌ خدمات‌ متقابل‌ اسلام‌ و ايران‌ كه‌ از شاهكارهاي‌ استاد مطهري‌ به‌ شمار مي‌رود، درست‌ در جهت‌ خنثي‌ كردن‌ نقشه‌ي‌ حساب‌ شده‌ي‌ تئوريسينهاي‌ رژيم‌ شاهنشاهي‌ در اسلام‌ زدايي‌ از ايران‌ و اشاعه‌ي‌ ايراني‌ گري‌ و ناسيوناليسم‌ ايراني‌ و بازگشت‌ به‌ فرهنگ‌ قبل‌ از اسلام‌ – كه‌ جشنهاي‌ رسواي‌ 2500 سال‌ شاهنشاهي‌ ايران‌ و تغيير تاريخ‌ اسلامي‌ به‌ تاريخ‌ موهوم‌ شاهنشاهي‌ گوشه‌هايي‌ از اون‌ نقشه‌ بود – نگاشته‌ شد و خصوصاً‌ در محافل‌ روشنفكري‌ زیاد مؤ‌ثر بود و رژيم‌ شاه‌ دريافت‌ كه‌ ديده‌ باني‌ تيزبين‌ در سنگر دفاع‌ از اسلام، آماده‌ و مسلح، نظاره‌گر اعمال‌ آنهاست‌ و اجازه‌ي‌ بازگشت‌ از اسلام‌ به‌ زردشتي‌گري‌ و فرهنگ‌ موهوم‌ قبل‌ از اسلام‌ رو نمي‌دهد.

 

‌كتاب‌ علل‌ گرايش‌ به‌ ماديگري‌ هم در وقتی‌ به‌ نوشتن‌ درآمد كه‌ جوونا‌ كم‌ مايه‌ي‌ مسلمان‌ ولي‌ پرانرژی و انقلابي، مگس‌وار در تار عنكبوت‌ انديشه‌هاي‌ ماركسيستي‌ گرفتار مي‌شدن و استاد براي‌ آنكه‌ راه‌ رو از چاه‌ نشون‌ دهند اقدام‌ به‌ نوشتن‌ اون‌ كردند و گر چه‌ کارها استاد از سوي‌ رهبران‌ منافقين‌ بايكوت‌ شده‌ بود ولي‌ اين‌ كتاب‌ هم تأثيرات‌ مثبت‌ زيادي‌ داشته‌ ه‌ و خیلی‌ از جوونا‌ رو از ورطه‌ي‌ هولناك‌ ارتداد و گمراهي‌ سياسي‌ نجات‌ داده‌ ه.

 

‌كتاب‌ انسان‌ و سرنوشت‌ محصول‌ درسهاي‌ ايدئولوژيك‌ استاد در هيئتهاي‌ مؤ‌تلفه‌ي‌ اسلامي‌ ه‌ كه‌ در هدايت‌ مبارزه‌ در صراط‌ راست‌ اسلام‌ و دفع‌ شبهات‌ در زمينه‌ قضا و قدر تأثيري‌ به‌ سزا داشته‌ و مقدمه‌ي‌ اون‌ تحت‌ عنوان‌ «عظمت‌ و انحطاط‌ مسلمين» زیاد پر بار و راهگشا و داراي‌ بار اجتماعي‌ و سياسي‌ ه.

‌كتاب‌ مقدمه‌اي‌ بر دنیا‌ بيني‌ اسلامي‌ كه‌ شامل‌ شش‌ جلد ه، در دوره‌ي‌ اوج‌گيري‌ نهضت‌ به‌ رشته‌ي‌ تحرير درآمده‌ و در اون‌ خیلی‌ از لغزشگاههاي‌ فكري‌ روشنفكران‌ مسلمان‌ نشون‌ داده‌ شده‌ و خیلی‌ از انحرافات‌ فكري‌ اونا و گروههاي‌ به ظاهرً‌ آشكار شده‌ ه.

 

‌كتاب‌ نهضتهاي‌ اسلامي‌ در صد ساله‌ي‌ اخير هم محصول‌ دوره‌ي‌ اوج‌ گيري‌ نهضت‌ اسلامي‌ ه‌ و در ايام‌ فاجعه‌ي‌ هفدهم‌ شهريور 1375 پخش يافت‌ كه‌ اين‌ امر خطرات‌ زيادي‌ براي‌ استاد داشت‌ ولي‌ خوشبختانه‌ از اونجا كه‌ قدرت‌ رژيم‌ شاه‌ رو به‌ تحليل‌ گذاشته‌ بود خطر جد‌ي‌اي‌ متوجه‌ استاد نشد. در اين‌ كتاب‌ علاوه بر‌ سيري‌ در نهضتهاي‌ صد ساله‌ اخير و بحث‌ در ماهيت‌ نهضت‌ اسلامي‌ ايران، تفكرات‌ انحرافي‌ روشنفكراني‌ نظير بني‌ صدر در باب‌ رهبري‌ نهضت‌ مطرح‌ و پاسخ‌ داده‌ شده‌ ه‌ و بحثهاي‌ جالبي‌ درباره‌ي‌ آفات‌ نهضت‌ و آينده‌ي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ به‌ عمل‌ اومده‌ ه.

 

‌ساير تأليفات‌ و هم سخنرانيها و درسهاي‌ استاد مطهري‌ هم از هدفهاي‌ اجتماعي‌ و سياسي‌ خالي‌ نبوده‌ ه. مثلاً‌ درسهاي‌ «شناخت» استاد در «كانون‌ توحيد» تهران‌ در سال‌ 1356 از اون‌ جهت‌ القأ شد كه‌ مشكل‌ فكري‌ خیلی‌ از جوونا‌ مسلمان‌ با توجه‌ به‌ شاعه‌ي‌ ايدئولوژي‌ ساختگي‌ سازمان‌ موسوم‌ به‌ مجاهدين‌ خلق‌ ايران، ربط‌ به‌ مسئله‌ي‌ شناخت‌ مي‌شد. گرچه‌ اين‌ درسها از سوي‌ پليس‌ رژيم‌ شاه‌ تعطيل‌ شد ولي‌ اثرات‌ مثبت‌ فراواني‌ داشت‌ و خیلی‌ از جوونا‌ مسلمان، به‌ انحرافات‌ سازمان‌ مذكور دنبال‌ بردند و با تفكر صحيح‌ اسلامي‌ آشنا شدن.

 

‌تحليل‌ همه‌ي‌ کارها قلمي‌ و زباني‌ استاد از اين‌ نظر، فرصت‌ زيادي‌ مي‌خواهد. همين‌ مقدار براي‌ اين‌ مقاله‌ كافي‌ به‌ نظر مي‌رسد. مهم‌ اين‌ ه‌ كه‌ اين‌گونه‌ تلاشها رو هیچوقت نبايد ناديده‌ گرفت‌ و مبارزه‌ رو فقطً‌ در زندان‌ رفتن‌ خلاصه‌ كرد. قطعاً‌ استاد شهيد در دوراني‌ كه‌ كمتر فعاليت‌ زیاد‌ سياسي‌ داشته‌ و به‌ جاي‌ زندان‌ رفتن‌ به‌ تأليف‌ كتابهاي‌ زیاد مفيد و ايراد سخنرانيها و كنفرانسها در مساجد و دانشگاهها و انجمنهاي‌ اسلامي‌ و غيره‌ پرداخته‌ان وظيفه‌ي‌ خود رو چنين‌ تشخيص‌ داده‌ بودن و اين‌ كار رو – چنان‌ كه‌ خودشون‌ هم‌ اشاره‌ مي‌كردند – يك‌ ضرورت‌ مي‌دانستند و در شرايطي‌ كه‌ تبليغات‌ و كار ايدئولوژيك‌ ماركسيستها و مسلمانان‌ چپ‌ زده‌ زیاد گسترده‌ بود و روز به‌ روز جوونا‌ مسلمان‌ مبارز به‌ خيل‌ اونا مي‌پيوستند و هاله‌اي‌ از ابهام‌ آينده‌ي‌ نهضت‌ رو فرا گرفته‌ بود، قرار گرفتن‌ استاد در گوشه‌ي‌ زندان‌ نه‌ تنها دردي‌ رو دوا نمي‌كرد بلكه‌ ضربه‌اي‌ بود به‌ نهضت‌ اسلامي. البته‌ اين‌ نسخه‌ فقط‌ قابل‌ تجويز براي‌ فردي‌ مثل استاد مطهري‌ با تواناييهاي‌ عجیب‌ و گوناگون‌ بود نه‌ براي‌ هر كسي، بلكه‌ حضور شخصيتهاي‌ مسلمان‌ در زندانهاي‌ شاه‌ هم در اسلامي‌ كردن‌ نهضت‌ زیاد مؤ‌ثر بود. باید به این دقت کنیم که‌ استاد مطهري‌ در برهه‌ي‌ سال‌ 50 تا 55 كه‌ كمتر فعاليت‌ زیاد‌ سياسي‌ داشت، نوعي‌ فداكاري‌ كرد، تهمت‌ عافيت‌طلبي‌ و مبارز نبودن‌ رو پذيرفت‌ و سكوت‌ كرد و عوضش‌ به‌ استحكام‌ بنيان‌ ايدئولوژيك‌ نهضت‌ كه‌ از شخص‌ ديگري‌ جز از اون برنمي‌آيد پرداخت‌ و اين‌ نكته‌اي‌ ه‌ كه‌ خیلی‌ از افراد از اون‌ غافل‌ مي‌مثل و از دست دادن‌ حركتي‌ سریع از استاد در اون‌ چند سال‌ رو نشونه‌ي‌ عافيت‌ طلبي‌ ایشون‌ تلقي‌ مي‌كنند در حالي‌ كه‌ تلاش‌ عظيم‌ استاد مطهري‌ در قيام‌ پونزده‌ خرداد 42 و سالهاي‌ قبل‌ و بعد از اون‌ و هم نطقهاي‌ سریع ایشون‌ بر‌ صهيونيسم‌ و جمع‌ آوري‌ اعانه‌ براي‌ مردم‌ فلسطين‌ و همچنين‌ انتقاد از برنامه‌هاي‌ رژيم‌ شاهنشاهي‌ در قالب‌ بيان‌ مفاهيم‌ اسلامي‌ طي‌ سخنرانيها و از همه‌ بالاتر تلاش‌ وصف‌ناپذير استاد از زمان‌ شهادت‌ آية‌الله‌ سيد مصطفي‌ خميني‌ تا پيروزي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ و پس‌ از اون، همه‌ و همه‌ بيانگر اين‌ ه‌ كه‌ استاد شهيد يك‌ انقلابي‌ واقعي‌ و فداكار بوده‌ ه‌ و تنها چيزي‌ كه‌ کارها‌ ایشون‌ رو زیاد يا ملايم‌ مي‌كرده‌ ه‌ اطمينان‌ يا عدم‌ اطمينان‌ از اسلامي‌ ماندن‌ نهضت‌ بوده‌ ه؛ و به‌ طور كلي‌ مي‌توان‌ گفت‌ هر گاه‌ استاد احساس‌ مي‌كرده‌ ه‌ كه‌ تلاش‌ نيروهاي‌ مسلمان‌ مي‌رود كه‌ به‌ سود ماركسيستها يا روشنفكران‌ ضد‌ روحانيت‌ تموم‌ شه از فعاليتهاي‌ زیاد خود مي‌كاسته‌ و بر تلاش‌ فرهنگي‌ و ايدئولوژيك‌ خود مي‌افزوده‌ ه.

 

َ‌ ديدار با امام‌ خميني‌

-24-15 استاد مطهري‌ با انجمنهاي‌ اسلامي‌ درون‌ و خارج‌ كشور رابطه‌ همیشگی‌ داشت‌ و از كمكهاي‌ ماد‌ي‌ و معنوي‌ نسبت‌ به‌ اين‌ گونه‌ فعاليتها افسوس‌ نمي‌كرد. در تموم‌ مدتي‌ كه‌ امام‌ در تبعيد بودن ایشون‌ رابطه‌ خود با امام‌ رو حفظ‌ كرده‌ بود و بارزترين‌ نماينده‌ي‌ طرز تفكر امام‌ در ايران‌ به‌ شمار مي‌رفت. در سال‌ 1355 تونست‌ علي‌خلاف میل‌ مشكلات‌ زیاد، خود رو به‌ نجف‌ رسانده‌ و به‌ ديدار امام‌ نائل‌ شه و با ایشون‌ درباره‌ي‌ وضعيت‌ حوزه‌ي‌ علميه‌ي‌ قم‌ و هم مسائل‌ نهضت‌ اسلامي‌ تبادل‌ نظر كرده، رهنمودهاي‌ لازم‌ رو دريافت‌ نمايد. به‌ طور كلي‌ ميان‌ ایشون‌ و امام‌ (ره) همیشه‌ مكاتبه‌ي‌ خصوصي‌ برقرار بود كه‌ تعدادي‌ از نامه‌ا هم‌ حالا‌ در دست‌ ه.

‌استاد مطهري‌ براي‌ تبادل‌ نظر درباره‌ي‌ مسائل‌ ربط‌ به‌ انقلاب‌ اسلامي‌ با حضرت‌ امام‌ و هم دريافت‌ رهنمودهاي‌ لازم، چند ماه‌ قبل‌ از پيروزي‌ نهضت‌ به‌ پاريس‌ سفر كردند و با حضرت‌ امام‌ خميني‌ ملاقات‌ نمودند و در همين‌ سفر بود كه‌ ایشون‌ از سوي‌ امام‌ مسئول‌ تشكيل‌ شوراي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ گرديدند و پس‌ از مراجعت‌ به‌ تهران‌ اقدام‌ به‌ اين‌ كار نموده، با هماهنگي‌ با حضرت‌ امام‌ «شوراي‌ انقلاب‌ اسلامي» تشكيل‌ گرديد و بعد‌ طي‌ اعلاميه‌اي‌ از سوي‌ رهبر كبير انقلاب‌ اسلامي، موجوديت‌ اون‌ اعلام‌ گرديد.

‌وقتی‌ كه‌ دولت‌ بختيار مانع‌ ورود حضرت‌ امام‌ به‌ كشور شده‌ بود، استاد مطهري‌ در صف‌ مقدم‌ روحانيون‌ در راه‌ تحصن‌ در دانشگاه‌ تهران‌ حضور داشت‌ و محل‌ تحصن‌ و شايد اصل‌ طرح‌ تحصن‌ روحانيون‌ هم به‌ پيشنهاد ایشون‌ بوده‌ ه.

 

َ‌ مجاهدين‌ خلق‌ و استاد مطهري‌

-25-15 هنگامي‌ كه‌ خبر تشريف‌ فرمايي‌ نزدیک‌الوقوع‌ حضرت‌ امام‌ به‌ ميهن‌ اسلامي، از پاريس‌ به‌ منزل‌ استاد مطهري‌ اطلاع‌ داده‌ شد، حالتي‌ از شادي‌ و نگراني‌ در چهره‌ي‌ ایشون‌ نگاه‌ شد، شادي‌ از بازگشت‌ حضرت‌ امام‌ به‌ ايران‌ و نگراني‌ از در خطر بودن‌ جون‌ ایشون. به‌ دید‌ حساسيت‌ كار، استاد شخصاً‌ مسئوليت‌ كميته‌ استقبال‌ از امام‌ رو به‌ عهده‌ گرفتن و اين‌ كار رو به‌ خوبي‌ به‌ انجام‌ رساندند. افرادي‌ هدف داشتن در روز ورود امام‌ به‌ تهران، مامان چند تن‌ از كشته‌ شدگان‌ سازمان‌ موسوم‌ به‌ «مجاهدين‌ خلق‌ ايران» به‌ نمايندگي‌ از طرف‌ خانواده‌هاي‌ شهداي‌ كشور در بهشت‌ زهرا سخنراني‌ آروم و اين‌ برنامه‌ رو با افرادي‌ كه‌ در پاريس‌ خود رااز نزديكان‌ حضرت‌ امام‌ معرفي‌ مي‌كردند هماهنگ‌ كرده‌ بودن و حتي‌ ابراز مي‌ داشتن كه‌ حضرت‌ امام‌ هم مخالفتي‌ نداره، ولي‌ استاد شهيد يك‌ تنه‌ در مقابل‌ اين‌ توطئه‌ و سوء استفاده‌ ايستاده‌ و با پيامي‌ كه‌ براي‌ رهبر گرانقدر انقلاب‌ اسلامي‌ فرستادند اون‌ رو خنثي‌ كردند.

 

‌حضرت‌ امام‌ در روزهاي‌ اول‌ ورود به‌ ايران‌ در مدرسه‌ رفاه‌ سكونت‌ داشتن، ولي‌ از اونجا كه‌ اين‌ مدرسه‌ وقتی‌ پايگاه‌ هواداران‌ «سازمان‌ مجاهدين‌ خلق‌ ايران» بوده‌ و ممكن‌ بود از اين‌ قضيه‌ سوء استفاده‌ شه استاد مطهري‌ پيشنهاد كردند كه‌ حضرت‌ امام‌ به‌ مدرسه‌ علوي‌ منتقل‌ شن كه‌ اين‌ كار علي‌خلاف میل‌ مخالفت‌ بعضی‌ افراد انجام‌ شد.

‌پس‌ از پيروزي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ هم استاد مطهري‌ همچون‌ گذشته‌ مشاوري‌ دلسوز و مورد اعتماد براي‌ حضرت‌ امام‌ بود و به‌ طور تموم‌ وقت‌ در مدرسه‌ي‌ علوي‌ در كنار ایشون‌ حضور داشت‌ و در انتصابها و غيره‌ اظهارنظر مي‌كرد. از جمله‌ انتصاب‌ مسئول‌ كميته‌ي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ به‌ پيشنهاد ایشون‌ انجام‌ شد، به‌ اين‌ ترتيب‌ كه‌ افرادي‌ تلاش‌ كردند مرحوم‌ حجة‌الاسلام‌ لاهوتي‌ به‌ اين‌ طرف‌ نصب‌ شه و اين‌ كار در شرف‌ انجام‌ بود كه‌ استاد شهيد با حضور در محضر حضرت‌ امام‌ (ره) و با اين‌ استدلال‌ كه‌ آقاي‌ لاهوتي‌ احساساتي‌ ه‌ و به‌ احتمال‌ قوي‌ مجاهدين‌ خلق‌ در ایشون‌ نفوذ خواهند كرد، آية‌الله‌ مهدوي‌ كني‌ رو براي‌ اين‌ طرف‌ پيشنهاد كردند و از سوي‌ حضرت‌ امام‌ پذيرفته‌ شد، و البته‌ آية‌الله‌ مهدوي‌ كني‌ به‌ اين‌ شرط‌ پذيرفتند كه‌ استاد مطهري‌ ایشون‌ رو در امر تأسيس‌ كميته‌ي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ ياري‌ نمايند و استاد هم قبول‌ كرده‌ و در جلسات‌ اوليه‌ي‌ اون‌ حضور فعال‌ داشتن به‌ طوري‌ كه‌ مي‌توان‌ ایشون‌ رو اولين‌ سازمان‌ دهنده‌ي‌ كميته‌ انقلاب‌ اسلامي‌ دانست. همچنين‌ انتصاب‌ آية‌الله‌ امامي‌ كاشاني‌ به‌ مديريت‌ مدرسه‌ي‌ عالي‌ سپهسالار به‌ پيشنهاد استاد مطهري‌ انجام‌ شد. استاد شهيد در تأسيس‌ سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامي‌ هم نقشي‌ اساسي‌ داشتن و وجود چنين‌ نهادي‌ رو خصوصاً‌ با توجه‌ به‌ وجود گروهكهاي‌ مسلح‌ ضد انقلاب، ضروري‌ و تند‌ مي‌دانستند. حضرت‌ امام‌ چنان‌ به‌ ایشون‌ از نظر فكري‌ و عملي‌ اعتماد داشتن كه‌ بعد از انتصاب‌ قطب‌ زاده‌ به‌ مديريت‌ صدا و سيما به‌ وي‌ دستور دادند كه‌ تموم‌ كارهايت‌ بايد تحت‌ نظر آقاي‌ مطهري‌ باشه و البته‌ استاد درگيريهايي‌ با اون داشتن، از جمله‌ پس‌ از پخش‌ محاكمه‌ي‌ گلسرخي‌ از اعضاي‌ حزب‌ توده‌ در شبهاي‌ اول‌ پيروزي‌ انقلاب، استاد شهيد به‌ شدت‌ به‌ اون اعتراض‌ كردند.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و مبارزه‌ با صهيونيسم‌

-26-15 استاد شهيد مطهري‌ رو بايد از پيشتازان‌ مبارزه‌ با صهيونيسم‌ در ايران‌ دانست. نطقهاي‌ آتشين‌ استاد بر‌ صهيونيسم‌ و در دعوت‌ مسلمانان‌ به‌ ياري‌ رساندن‌ به‌ ملت‌ مظلوم‌ فلسطين‌ هنوز در گوشه ها طنين‌ انداز ه. استاد چنان‌ كينه‌ي‌ صهيونيستها رو به‌ دل‌ داشتن كه‌ در هر موقع‌ مناسب‌ فرياد حق‌ طلبانه‌ خود‌ در اين‌ باب‌ رو سر مي‌دادند.

 

‌نطق‌ تاريخي‌ استاد بر‌ صهيونيسم‌ در عاشوراي‌ سال‌ 1390 قمري‌ برابر با اسفند 1348 شمسي‌ در حسينيه‌ي‌ ارشاد كه‌ باعث‌ دستگيري‌ ایشون‌ شد فراموش‌ نشدني‌ ه. به‌ جاست‌ قسمتي‌ از اون‌ نطق‌ رو در اينجا بياوريم:

«اگه پيغمبر اسلام‌ زنده‌ مي‌بود امروز چه‌ مي‌كرد؟ درباره‌ي‌ چه‌ مسئله‌اي‌ مي‌انديشيد؟ والله‌ و بالله‌ قسم‌ مي‌خورم‌ كه‌ پيغمبر اكرم‌ در قبر مقدسش‌ امروز از يهود مي‌لرزد. اين‌ يك‌ مسئله‌ دو دو تا چهارتاست. اگه كسي‌ نگويد، گناه‌ كرده‌ ه. من‌ اگه نگويم‌ والله‌ مرتكب‌ گناه‌ شده‌ام، و هر خطيب‌ و واعظي‌ اگه نگويد مرتكب‌ گناه‌ شده‌ ه. گذشته‌ از جنبه‌ي‌ اسلامي، فلسطين‌ چه‌ تاريخچه‌اي‌ داره؟ قضيه‌ي‌ فلسطين‌ ربط‌ به‌ دولتي‌ از دولتهاي‌ اسلامي‌ هم‌ نيست، ربط‌ به‌ يك‌ ملت‌ ه، ملتي‌ كه‌ اون رو به‌ زور از خونه‌اش‌ بيرون‌ كرده‌ان. تاريخچه‌ فلسطين‌ چيست؟

 

‌مد‌عي‌ هستن كه‌ در سه‌ هزار سال‌ قبل‌ دو نفر از ما، داوود و سليمان‌ براي‌ مدت‌ موقتي‌ در اونجا سلطنت‌ كرده‌ان. تاريخ‌ رو بخوانيد، در تموم‌ اين‌ مدت‌ دو سه‌ هزار ساله؛ كِي‌ بوده‌ ه‌ كه‌ سرزمين‌ فلسطين‌ به‌ يهود تعلق‌ داشته‌ ه؟ كِي‌ بوده‌ ه‌ كه‌ زیادتر سرزمين‌ فلسطين‌ مال‌ ملت‌ يهود باشه؟ آيا زیادتر سرزمين‌ فلسطين‌ از اون‌ ملت‌ يهود ه؟ قبل‌ از اسلام‌ هم‌ مال‌ اونا نبود، بعد از اسلام‌ هم‌ مال‌ اونا نبود. روزي‌ كه‌ مسلمين‌ فلسطين‌ رو فتح‌ كردند، فلسطين‌ در اختيار مسيحيها بود نه‌ در اختيار يهوديها و اتفاقاً‌ مسيحيها كه‌ با مسلمين‌ صلح‌ كردند يكي‌ از مواردي‌ كه‌ در صلحنامه‌ گنجاندند اين‌ بود كه‌ شما يهود رو در اينجا راه‌ ندهيد. گفتند: ما با شما زندگي‌ مي‌كنيم‌ ولي‌ با يهود زندگي‌ نمي‌كنيم. چطور شد كه‌ يك‌ دفعه‌ نام‌ وطن‌ يهودي‌ به‌ خود گرفت؟ يكي‌ از قضايايي‌ كه‌ كارنامه‌ي‌ قرن‌ ما رو تاريك‌ مي‌آروم (اين‌ قرني‌ كه‌ به‌ دروغ‌ نام‌ حقوق‌ بشر، نام‌ آزادي، نام‌ انسانيت‌ بر اون‌ گذاشته‌ان) همين‌ قضيه‌ ه…اگه حسين‌ بن‌ علي‌ بود مي‌گفت‌ اگه مي‌خواهي‌ براي‌ من‌ عزاداري‌ كني، براي‌ من‌ سينه‌ و زنجير بزني، شعار امروز تو بايد فلسطين‌ باشه، شمر امروز موشه‌ دايان‌ ه، شمر هزار و سيصد سال‌ قبل‌ مرد، شمر امروز رو بشناس. امروز بايد در و ديوار اين‌ شهر با شعار فلسطين‌ تكان‌ مي‌خورد…»108

 

‌همچنين‌ استاد مطهري‌ اقدام‌ به‌ گشودن‌ يك‌ حساب‌ بانكي‌ به‌ نام‌ خود و مرحوم‌ علامه‌ طباطبائي‌ و آية‌الله‌ سيدابوالفضل‌ زنجاني‌ جهت‌ جمع‌ آوري‌ اعانه‌ براي‌ مردم‌ فلسطين‌ كردند و اين‌ امر رو در يك‌ سخنراني‌ تحت‌ عنوان‌ «احياي‌ تفكر اسلامي» در سال‌ 1349 در حسينيه‌ي‌ ارشاد اعلام‌ نمودند كه‌ پس‌ از اون‌ دستگير شده‌ و مورد بازجويي‌ قرار گرفتن. استاد در اون‌ سخنراني‌ چنين‌ مي‌فرمايد:

«اين‌ مرد (علامه‌ طباطبائي) زیاد مرد جليل‌ القدر و عظيم‌المنزله‌اي‌ ه‌ و يكي‌ از كارهايي‌ كه‌ جدیداً‌ ایشون‌ اقدام‌ فرموده‌ان موضوع‌ همدردي‌ با برادران‌ اسلامي‌ ه؛ اين‌ برادران‌ فلسطيني‌ ما كه‌ به‌ هر منطقي‌ حتي‌ آمريكاييها نمي‌میتونن به‌ حق‌ اونا اعتراف‌ نكنند. ایشون‌ دو سه‌ حساب‌ جدیداً‌ باز كرده‌ان در بانك‌ ملي‌ ايران‌ شعبه‌ مركزي‌ و بانك‌ بازرگاني‌ شعبه‌ي‌ مركزي‌ و بانك‌ صادرات‌ شعبه‌ي‌ بازار؛ آقايان‌ اگه ميل‌ داشته‌ باشن شماره‌ا رو يادداشت‌ كنند. البته‌ ایشون‌ هستن در درجه‌ي‌ اول‌ و بعد، اين‌ مرد بزرگي‌ كه‌ در همين‌ يادبود اقبال‌ اين‌ جلسه‌ رو افتتاح‌ كرد، آيت‌ الله‌ سيدابوالفضل‌ موسوي‌ زنجاني، ایشون‌ هم‌ مرد زیاد جليل‌القدر و مجهولُ‌القدري‌ ه، مجتهدي‌ مسلم‌العدالة‌ و عادلي‌ مسلم‌الاجتهاد ه؛ و البته‌ براي‌ اينكه‌ پادويي‌ هم‌ داشته‌ باشن، بنده‌ سومشان‌ هستم. اين‌ حساب‌ به‌ نام‌ سه‌ نفر باز شده‌ ه.

 

‌توجه‌ داشته‌ باشيد اين‌ حسابها و كمك‌ كردنها و حساب‌ بازكردنها به‌ اين‌ نظر نيست‌ كه‌ پول‌ چقدر جمع‌ مي‌شه. مسلم‌ ه‌ همه‌ي‌ ما ايرانيها اگه بخواهيم‌ همه‌ پولهايمان‌ رو روي‌ هم‌ بريزيم، شايد به‌ قدر پول‌ دو تا يهودي‌ كه‌ در آمريكا نشسته‌ان و پول‌ دنيا رو از ربا و دزدي‌ ثروت‌ دنيا مي‌برند نشه، ولي‌ حساب‌ اين‌ ه‌ كه‌ مسلمان، شرط‌ مسلماني‌اش‌ همدردي‌ ه، شرط‌ مسلماني‌اش‌ همدلي‌ ه».109

 

َ‌ استاد، عافيت‌ طلب‌ نبود

-27-15 در اينجا لازم‌ ه‌ نكته‌اي‌ رو مورد توجه‌ قرار دهيم‌ و اون‌ اينكه‌ در سالهاي‌ آخر حيات‌ استاد مطهري‌ و حتي‌ پس‌ از شهادت‌ ایشون، بوده‌ان افرادي‌ كه‌ استاد رو متهم‌ به‌ عافيت‌ طلبي‌ و دوري‌ جستن‌ از کارها‌ زیاد‌ انقلابي‌ و خلاصه‌ متهم‌ به‌ كندي‌ در مبارزات‌ سياسي‌ كرده‌ان، در حالي‌ كه‌ شخصيتهايي‌ كه‌ از نظر مبارزه‌ي‌ ظاهري‌ و زندان‌ رفتن‌ و تحت‌ نظر بودن‌ به‌ هيچ‌ وجه‌ در حد استاد نبوده‌ان آماج‌ چنين‌ اتهامي‌ قرار نگرفته‌ان.

‌اين‌ اتهام‌ كاملاً‌ بي‌پایه‌ ه‌ و گذشته‌ از مطلبي‌ كه‌ قبلاً‌ توضيح‌ داده‌ شد – كه‌ توسل‌ با عدم‌ توسل‌ استاد به‌ کارها‌ زیاد در مبارزه‌ بستگي‌ به‌ اطمينان‌ يا عدم‌ اطمينان‌ ایشون‌ از اسلامي‌ ماندن‌ نهضت‌ داشته‌ ه‌ – به‌ نظر ما دو ريشه‌ي‌ اساسي‌ داره كه‌ هر دو برمي‌ شه به‌ حساسيت‌ استاد مطهري‌ نسبت‌ به‌ خلوص‌ ايدتولوژيك‌ نهضت‌ و نشر انديشه‌هاي‌ بيگانه‌ به‌ نام‌ و با مارك‌ انديشه‌ي‌ اسلامي، گرچه‌ خلوص‌ و عدم‌ تظاهر استاد و هم زيركي‌ و تيزبيني‌ و ندادن‌ بهونه‌ به‌ دست‌ دشمن‌ و خلاصه‌ تقيه‌ به‌ معني‌ واقعي‌ اون‌ يعني‌ هر چه‌ زیادتر ضربه‌ زدن‌ به‌ دشمن‌ و هر چه‌ كمتر ضربه‌ خوردن‌ رو مي‌توان‌ ريشه‌هاي‌ دیگه اين‌ اتهام‌ به‌ حساب‌ بیاره.

 

َ‌ مخالفت‌ استاد با مجاهدين‌ خلق‌ ايران‌

-28-15 ريشه‌ي‌ اول‌ اين‌ اتهام‌ ربط‌ ه‌ به‌ مخالفت‌ قاطع‌ استاد مطهري‌ با ايدئولوژي‌ سازمان‌ موسوم‌ با «مجاهدين‌ خلق‌ ايران» گذشته‌ از امام‌ خميني‌ (رضوان‌ الله‌ بر) استاد مطهري‌ اولين‌ شخصيتي‌ ه‌ كه‌ به‌ انحراف‌ فكري‌ سازمان‌ مذكور دنبال‌ برد و اين‌ سازمان‌ رو تأييد ننمود و ديگران‌ رو از همكاري‌ با اونا بازداشت‌ (استاد شهيد در نامه‌اي‌ با امام‌ خميني‌ (ره) در سال‌ 56 از «مجاهدين‌ خلق» به‌ «منافقين‌ خلق» تعبير مي‌آروم. متن‌ اين‌ نامه‌ در چند صفحه‌ بعد اومده‌ ه). در اون‌ زمان‌ استاد مطهري‌ تنها شخصيتي‌ در درون‌ كشور بود كه‌ در اين‌ زمينه‌ موضعي‌ روشن‌ و روشن‌ در نفي‌ ايدئولوژي‌ اين‌ سازمان‌ داشت، ديگران‌ يا بي‌فرق‌ بودن و يا تمايلي‌ به‌ اونا داشتن و بعدا – اون‌گاه‌ كه‌ سازمان‌ از اسلام‌ به‌ ماركسيسم‌ تغيير ايدئولوژي‌ داد و بلكه‌ بعد از پيروزي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ – به‌ چیزی که‌ استاد مطهري‌ مي‌گفت‌ دنبال‌ بردند. اين‌ موضع‌گيري‌ حالا‌ كه‌ دوازده‌ سال‌ از پيروزي‌ انقلاب‌ مي‌گذرد و چهره‌ي‌ واقعي‌ اين‌ سازمان‌ آشكار شده‌ ه‌ براي‌ ما قابل‌ درك‌ ه، ولي‌ اون‌ زمان‌ حتي‌ براي‌ خیلی‌ از دست‌ اندر كاران‌ نهضت‌ قابل‌ درك‌ نبود و همين‌ هم باعث‌ آزردگي‌ یاد استاد بود و از اين‌ تنهايي‌ رنج‌ مي‌بردند.

 

‌استاد مطهري‌ از سوي‌ اعضا و هواداران‌ سازمان‌ مذكور آماج‌ تهمتهاي‌ مختلف‌ قرار گرفت‌ و متهم‌ به‌ عافيت‌ طلبي‌ و مبارز نبودن‌ شد و جواناني‌ كه‌ شيفته‌ي‌ اين‌ سازمان‌ و عمليات‌ نظامي‌ اون‌ بوده‌ و اون‌ رو مظهر انقلابي‌ بودن‌ مي‌دانستند، به‌ آساني‌ اتهامات‌ مذكور رو مي‌پذيرفتند و باید به این دقت کنیم که‌ با خود چنين‌ استدلال‌ مي‌كردند كه‌ «سازمان‌ مجاهدين‌ خلق‌ ايران» يك‌ سازمان‌ انقلابي‌ ه، استاد مطهري‌ مخالف‌ اين‌ سازمان‌ ه، پس‌ استاد مطهري‌ انقلابي‌ نيست!

 

َ‌ استاد مطهري‌ و دكتر شريعتي‌ (بيانيه‌ مطهري‌ و بازرگان‌ درباره‌ شريعتي)

-29-15 ريشه‌ي‌ دوم‌ اين‌ مسئله‌ كه‌ استاد مطهري‌ علي‌خلاف میل‌ داشتن‌ سابقه‌ي‌ نورانی‌ مبارزاتي، چه‌ مبارزه‌ي‌ عملي‌ و چه‌ مبارزه‌ي‌ فرهنگي، متهم‌ به‌ مبارز نبودن‌ گرديد، انتقاداتي‌ بود كه‌ استاد شهيد به‌ بعضی‌ تفكرات‌ و نظرات‌ مرحوم‌ دكتر علي‌ شريعتي‌ داشت. البته‌ نمي‌خواهيم‌ سازمان‌ مجاهدين‌ خلق‌ و مرحوم‌ دكتر شريعتي‌ رو به‌ يك‌ نظر نگريسته‌ باشيم، چنان‌ كه‌ انتقادات‌ استاد بر سازمان‌ مذكور و انتقادات‌ ایشون‌ بر تفكرات‌ دكتر شريعتي‌ هم يكسان‌ نبود؛ استاد ايدئولوژي‌ سازمان‌ مجاهدين‌ خلق‌ رو از پایه‌ ماركسيستي‌ مي‌دانست‌ در حالي‌ كه‌ براي‌ فکرا مرحوم‌ دكتر نقاط‌ مثبت‌ و نقاط‌ منفي‌ قائل‌ بود و اصولاً‌ خود اين‌ دو هم در تفكر و روش‌ مختلف‌ بودن.

 

‌به‌ دنبال‌ اختلافات‌ و بحثهايي‌ كه‌ در دور‌ مرحوم‌ دكتر شريعتي‌ و کارها اون در جامعه‌ ما مطرح‌ بود، در آذرماه‌ 1356 اعلاميه‌اي‌ با امضاي‌ استاد مطهري‌ و مهندس‌ بازرگان‌ در اين‌ زمينه‌ منتشر گرديد كه‌ طي‌ اون‌ علاوه بر‌ اشاره‌ به‌ نقاط‌ مثبت‌ و احترام‌ به‌ شخصيت‌ اون‌ مرحوم، نقاط‌ منفي‌ کارها وي‌ هم تذكر داده‌ شده‌ بود. البته‌ آقاي‌ بازرگان‌ پس‌ از چند روز امضاي‌ خود رو پس‌ گرفتن. متن‌ اعلاميه‌ به‌ توضیح‌ پایین ه:

‌بسم‌ الله‌ الرحمن‌ الرحيم‌ و به‌ نستعين‌

نظر به‌ اينكه‌ مسائل‌ ربط‌ به‌ مرحوم‌ دكتر علي‌ شريعتي‌ مدتي‌ ه‌ موضوع‌ جنجال‌ و اتلاف‌ وقت‌ طبقات‌ مختلف، و باعث‌ انصراف‌ اونا از مسائل‌ اساسي‌ و حياتي، و وسيله‌ي‌ بهره‌برداري‌ افراد و دستگاههاي‌ مغرض‌ گرديده‌ ه، اينجانبان‌ تبادل‌ نظر در اين‌ مسائل‌ رو ضرور دانستيم‌ و در دنبال‌ يك‌ سلسله‌ مذاكرات‌ به‌ اين‌ نتيجه‌ رسيديم‌ كه‌ تا حدود زيادي‌ وحدت‌ نظر داريم، و با توجه‌ به‌ اينكه‌ بيشترين‌ افراد كه‌ دچار اين‌ سردرگمي‌ و الکی‌ كاري‌ هستن از قشر حقيقت‌ طلبند، وظيفه‌ شرعي‌ دانستيم‌ عقايد و نظريات‌ مشترك‌ خود رو در اين‌ زمينه، اول‌ به‌ طور اجمال‌ و بعد‌ به‌ طور تفصيل، به‌ اطلاع‌ عموم، و به‌ خاص‌ اين‌ قشر، برسانيم، باشه كه‌ وسيله‌ خيري‌ براي‌ رهايي‌ از اين‌ سر در گمي‌ و بازگشت‌ به‌ وحدت‌ و الفت‌ ميان‌ مسلمانان‌ شه، كه‌ البته‌ باعث‌ رضاي‌ خداي‌ متعال‌ هستش.

 

‌چیزی که‌ درباره‌ي‌ اون‌ مرحوم‌ شايع‌ ه‌ يا ربط‌ ه‌ به‌ جنبه‌ي‌ گرايشهايش‌ و يا به‌ استنباطها و اظهار نظرهايش‌ در مسائل‌ اسلامي‌ كه‌ در کارها و نوشته‌هاي‌ اون منعكس‌ ه.

‌اينجانبان‌ كه‌ علاوه‌ بر آشنايي‌ به‌ کارها و نوشته‌هاي‌ مشاراليه‌ با شخص‌ اون في‌الجمله‌ معاشرت‌ داشتيم، معتقديم‌ نسبتهايي‌ از قبيل‌ سُنيگري‌ و وهابيگري‌ به‌ اون بي‌پایه‌ ه‌ و اون در هيچ‌ يك‌ از مسائل‌ اصولي‌ اسلام‌ از توحيد گرفته‌ تا نبوت‌ و معاد و عدل‌ و امامت‌ گرايش‌ غيراسلامي‌ نداشته‌ ه.

 

‌ولي‌ نظريه‌ اينكه‌ تحصيلات‌ عاليه‌ و فرهنگ‌ اون غربي‌ بود و هنوز فرصت‌ و مجال‌ كافي‌ نيافته‌ بود در معارف‌ اسلامي‌ مطالعه‌ي‌ وافي‌ داشته‌ باشه تا اونجا كه‌ گاهي‌ از مسلمات‌ قرآن‌ و سنت‌ و معارف‌ و فقه‌ اسلامي‌ بي‌خبر مي‌ماند – هر چند با كوشش‌ زياد به‌ تدريج‌ بر اطلاعات‌ خود در اين‌ زمينه‌ مي‌اضافه کرد – در مسائل‌ اسلامي‌ (حتي‌ در مسائل‌ اصولي) دچار اشتباهات‌ زیاد‌ گرديده‌ ه‌ كه‌ سكوت‌ در برابر اونا ناروا و نوعي‌ كتمان‌ حقيقت‌ و مشمول‌ سخن‌ خدا ه‌ كه: «اِنَّ‌ الَّذينَ‌ يَكتُمونَ‌ ما اَنزَلنا مِنَ‌ البَيٍّناتِ‌ وَ‌ الهُدي‌ مِن‌ بَعدِ‌ ما بَيَّناهُ‌ لِلناسِ‌ فِي‌ الكِتابِ‌ اُولئِكَ‌ يَلعَنَهُمُ‌ اللهُ‌ وَ‌ يَلعَنُهُم‌ اللاعِنونِ».

 

‌از اين‌ رو با توجه‌ به‌ اقبال‌ زیاد‌ جوونا‌ به‌ كتب‌ مشاراليه، و اينكه‌ خود اون در اواخر عمر در اثر تذكرات‌ پشت سر هم‌ افراد بي‌غرض‌ و بالاتر رفتن‌ سطح‌ تحقیقات‌ خودش، متوجه‌ اشتباهات‌ خود شد و به‌ يكي‌ از نزديكانش‌ وكالت‌ تام‌ براي‌ اصلاح‌ اونا داد، اينجانبان‌ بر اون‌ شديم‌ به‌ دور و بر‌ و قوه‌ي‌ الهي، علاوه بر‌ احترام‌ به‌ شخصيت‌ و تقدير از زحمات‌ و خدماتش‌ در سوق‌ دادن‌ نسل‌ جوون‌ به‌ طرف‌ اسلام، بی‌ مجامله‌ و پرده‌پوشي‌ و بی‌ اعتنا به‌ احساسات‌ طرفداران‌ متعصب‌ و يا دشمنان‌ مغرض، طي‌ نشرياتي‌ نظريات‌ خود رو درباره‌ي‌ مطالب‌ و مندرجات‌ كتابهاي‌ ایشون‌ بالصراحه‌ اعلام‌ داريم. از خداوند متعال‌ مدد مي‌طلبيم‌ و از همه‌ي‌ افرادي‌ كه‌ بي‌غرضانه‌ نظريات‌ مستدل‌ خود رو در اختيار ما قرار دهند و ما رو در اين‌ راه‌ ياري‌ نمايند متشكر خواهيم‌ شد.

‌والسلام‌ علي‌ من‌ اتبع‌ الهدي.

 

‌پس‌ از پخش اين‌ اعلاميه، انواع‌ و اقسام‌ تهمتها و شايعات‌ بر‌ استاد مطهري‌ باريدن‌ گرفت‌ تا اونجا كه‌ وي‌ متهم‌ به‌ همكاري‌ با رژيم‌ شاه‌ هم گرديد، و البته‌ قبول‌ اين‌ موضع‌گيري‌ استاد براي‌ بعضی‌ از جوونا‌ پرانرژی و انقلابي‌ سخت بود چرا كه‌ جواناني‌ كه‌ مرحوم‌ دكتر شريعتي‌ رو از مظاهر انقلابي‌ بودن‌ مي‌دانستند و به‌ اون عشق‌ مي‌ورزيدند، براشون‌ پذيرش‌ اين‌ مطلب‌ كه‌ بعضی‌ فکرا اون با نظرات‌ اسلام‌ سازگار نيست‌ زیاد سخت‌ بود و مي‌بايست‌ بر احساسات‌ شديد خود فائق‌ مي‌آمدند. اين‌ بود كه‌ اتهام‌ مبارز نبودن‌ كه‌ از سوي‌ طرفداران‌ متعصب‌ مرحوم‌ دكتر نسبت‌ به‌ استاد ترويج‌ مي‌شد زمينه‌ي‌ پذيرش‌ داشت‌ و اين‌ گونه‌ جوونا‌ با خود چنين‌ استدلال‌ مي‌كردند كه‌ دكتر شريعتي‌ فردي‌ انقلابي‌ ه، استاد مطهري‌ با فکرا اون مخالفت‌ كرده‌ ه، پس‌ استاد مطهري‌ انقلابي‌ نيست!

 

‌اما استاد مطهري‌ كه‌ به‌ كار خود ايمان‌ داشت‌ و اين‌ اقدام‌ رو به‌ عنوان‌ وظيفه‌ي‌ شرعي‌ خود و براي‌ پيشبرد نهضت‌ در مسير اسلام‌ راستين‌ انجام‌ داده‌ بود به‌ هيچ‌ وجه‌ از حملات‌ تبليغاتي‌ اين‌ گونه‌ افراد كه‌ بعضی‌ از اونا ريشه‌هايي‌ هم‌ در رژيم‌ شاه‌ داشتن تأثير نپذيرفت‌ و در مقابل‌ اتهامات‌ ناجوانمردانه‌ي‌ اونا سكوت‌ اختيار كرده‌ بود.

 

َ‌ نامه‌ مطهري‌ به‌ امام‌ خميني‌ در مورد مجاهدين‌ خلق، شريعتي‌ و ديگران‌

-30-15 در اينجا نقل‌ نامه‌اي‌ از استاد مطهري‌ به‌ امام‌ خميني‌ كه‌ تاريخ‌ اون‌ سال‌ 1356 و بعد از فوت کرد‌ مرحوم‌ دكتر شريعتي‌ مي‌باشه و مؤ‌يد مطالب‌ بالا‌ ه‌ مناسب‌ به‌ نظر مي‌رسد:

‌بسم‌ الله‌ الرحمن‌ الرحيم‌

السلام‌ علي‌ مولينا اميرالمؤ‌منين‌ و امام‌ المتقين‌ و قائدالغر‌المحجلين‌ والسلام‌ عليكم‌ ورحمة‌الله‌ و بركاته.

‌استاد و مقتداي‌ بزرگوارم! حوادث‌ ناگوار دنبال‌درپي‌ براي‌ اسلام‌ از يك‌ طرف، و روشن‌ بينيها کارها‌ مثبت‌ و منفي‌ به‌ موقع‌ و صحيح‌ اون‌ استاد بزرگوار از طرف‌ دیگه، باعث‌ شده‌ كه‌ روز به‌ روز جد‌ي‌تر و با خلوص‌ و صميميت‌ زیادتر آرزو كنم‌ و از خداوند متعال‌ مسئلت‌ نمايم‌ كه‌ وجود مبارك‌ اون‌ رهبر عظيم‌الشأن‌ رو براي‌ همه‌ مسلمانان‌ مستدام‌ بدارد، اللهم‌ آمين. خدا رو گواه‌ مي‌گيرم‌ كه‌ كمتر اتفاق‌ مي‌افتد كه‌ در حال‌ يا مقام‌ و موقف‌ دعايي‌ اين‌ وظيفه‌ رو فراموش‌ كنم‌ و اميدوارم‌ كه‌ مشمول‌ دعوات‌ خيريه‌ شما بوده‌ باشم.

‌در حدود دو ماه‌ قبل‌ از اروپا عريضه‌اي‌ تقديم‌ داشتم‌ و مايلم‌ بدانم‌ رسيده‌ يا نه. در اينجا جريانهاي‌ پيچيده‌ و گمراه‌ كننده‌اي‌ وجود داره كه‌ توجه‌ و آگاهي‌ حضرت‌ عالي‌ ضرورت‌ داره:

‌اول‌ اينكه‌ شايد به‌ قدر كافي‌ مستحضر باشيد كه‌ نفوذ فکرا ماركسيستي‌ تا بعضی‌ محافل‌ مذهبي‌ در ميان‌ بعضي‌ از دوستاني‌ كه‌ انتظار نمي‌رفت، پيشروي‌ كرده‌ دست کم‌ در حدي‌ كه‌ با هر گونه‌ موضع‌گيري‌ و لو موضع‌گيري‌ فكري‌ در برابر آنهابه‌ دلیل اينكه‌ فعلاً‌ صلاح‌ نيست‌ مبارزه‌ مي‌شه و حتماً‌ به‌ هر وسيله‌ هست‌ بايد نظر حضرت‌ عالي‌ وسيله‌ بيت‌ محترم‌ به‌ افرادي‌ كه‌ واقعاً‌ از اين‌ جهت‌ در اشتباه‌ان ابلاغ‌ شه.

‌جريان‌ دوم‌ جريان‌ به‌ اصطلاح‌ گروه‌ مسمي‌ به‌ «مجاهدين» ه. اینا اول يك‌ گروه‌ سياسي‌ بودن ولي‌ کم کمکً‌ به‌ صورت‌ يك‌ انشعاب‌ مذهبي‌ دارن درمي‌آيند، درست‌ مثل خوارج‌ كه‌ اول حركتشان‌ يك‌ حركت‌ سياسي‌ بود، بعد به‌ صورت‌ يك‌ مذهب‌ با يك‌ سلسله‌ اصول‌ و فروع‌ درآمدند. كوچك‌ترين‌ بدعت‌ اینا اين‌ ه‌ كه‌ به‌ قول‌ خودشون‌ به‌ «خودكفايي» رسيده‌ان و هر مقام‌ روحاني‌ و مرجع‌ ديني‌ رو نفي‌ مي‌كنند. از همين‌ جا مي‌توان‌ تا آخر خواند. دیگه اينكه‌ در عين‌ اظهار وفاداري‌ به‌ اسلام، كارل‌ ماركس‌ دست کم‌ در حد‌ امام‌ جعفر صادق‌ بر‌السلام‌ پیش اینا مقدس‌ و محترم‌ ه. البته‌ اینا آنهايي‌ هستن كه‌ بر مسلك‌ سابق‌ خود باقي‌ هستن. اونا كه‌ اعلام‌ تغيير موضع‌ كردند تكليفشان‌ روشن‌ ه. بنده‌ هم‌ اطلاعاتم‌ درباره‌ي‌ اونا مع‌ الواسطه‌ ه، ولي‌ افراد متدين‌ و فهيمي‌ كه‌ سالها با اونا هم‌ زندان‌ بوده‌ان هستن و من‌ معتقدم‌ حضرت‌ عالي‌ از اونا – نه‌ فقط‌ از يك‌ نفر اونا – جداجدا بخواهيد نظريات‌ خود و مشهودات‌ خود رو بنويسند و خدمتتان‌ ارسال‌ دارن؛ و عجب‌ اين‌ ه‌ كه‌ هنوز هستن بعضی‌ از دوستان‌ ما و ارادتمندان‌ شما كه‌ كارهاي‌ اینا رو توجيه‌ و تأويل‌ مي‌كنند.

‌مسئله‌ سوم‌ مسئله‌ روحانيت‌ ه. من‌ خود از منتقدين‌ روحانيت‌ بوده‌ و هستم‌ اما با اعتراف‌ به‌ مزايايش‌ و با اعتقاد به‌ لزوم‌ حفظ‌ و نگهداريش‌ و در همون‌ حال‌ اصلاحش. ولي‌ جريان‌ غيرقابل‌ انكار اين‌ ه‌ كه‌ تنها موضوعي‌ كه‌ گروههاي‌ مختلف‌ از مقامات‌ دولتي‌ گرفته‌ تا كمونيستها و «منافقين‌ خلق» و بعضی‌ جمعيتهاي‌ به‌ ظاهر مذهبي‌ مثل‌ شريعتيها در اون‌ وحدت‌ نظر دارن كوبيدن‌ روحانيت‌ از پایه‌ و برداشتن‌ اين‌ سد از ميان‌ ه، البته‌ هر دسته‌اي‌ به‌ منظوري؛ يكي‌ به‌ منظور ايجاد يك‌ روحانيت‌ فرمايشي‌ به‌ شكل‌ اهل‌ تسنن‌ كه‌ مطيع‌ دولتها باشه، و ديگري‌ به‌ منظور از ميان‌ برداشتن‌ دين، و سوم‌ و چهارم‌ به‌ منظور تصاحب‌ يك‌ قدرت‌ مردمي‌ كه‌ دين‌ ه‌ و اون‌ رو بر وفق‌ مراد تفسير كردن. در اين‌ مقام‌ هم بايد اظهار تأسف‌ كنم‌ كه‌ بعضی‌ دوستان‌ ما طلاب‌ جوون‌ و جوونا‌ علم‌آموز و دانشجو رو بر بغض‌ و كينه‌ي‌ روحانيين‌ به‌ استثناي‌ شخص‌ حضرت‌ عالي‌ پرورش‌ مي‌دهند و اين‌ براي‌ اسلام‌ و روحانيت‌ آخر‌ زیاد وخيمي‌ داره. خوب‌ ه‌ حضرت‌ عالي‌ به‌ بيت‌ محترم‌ دستور فرماييد از اين‌ جهت‌ درباره‌ دوستان‌ و ارادتمندان‌ تحقيق‌ كامل‌ بفرمايند و به‌ کسایی‌ كه‌ چنين‌ روشي‌ دارن تذكراتي‌ داده‌ شه.

 

‌چهارم‌ مسئله‌ شريعتيها ه. در نامه‌ قبل‌ معروض‌ شد كه‌ پس‌ از مذاكره‌ با بعضي‌ دوستان‌ مشترك‌ قرار بر اين‌ شد كه‌ بنده‌ دیگه درباره‌ي‌ مسائلي‌ كه‌ به‌ شخص‌ اون ربط‌ مي‌شد، از قبيل‌ صداقت‌ داشتن‌ و صداقت‌ نداشتن‌ و از قبيل‌ التزامات‌ عملي‌ سخني‌ نگويم‌ ولي‌ انحرافاتي‌ رو كه‌ در نوشته‌هاي‌ اون هست‌ به‌ صورت‌ خيرخواهانه‌ و نه‌ با دشمنی‌ تذكر دهم؛ ولي‌ جدیداً‌ مي‌بينم‌ گروهي‌ كه‌ عقيده‌ و علاقه‌ درستي‌ به‌ اسلام‌ ندارن و گرايشهاي‌ انحرافي‌ دارن با دسته‌ بنديهاي‌ وسيعي‌ در صدد اين‌ هستن كه‌ از اون بتي‌ بسازند كه‌ هيچ‌ مقام‌ روحاني‌ جرئت‌ اظهار نظر در گفته‌هاي‌ اون رو نداشته‌ باشه. اين‌ برنامه‌ در مراسم‌ چهلم‌ اون در مشهد – متأسفانه‌ با حضور بعضي‌ از دوستان‌ خوب‌ ما – و زیادتر در ماه‌ مبارك‌ رمضان‌ در مسجد قبا اجرا شد تحت‌ عنوان‌ اينكه‌ بعد از سيد جمال‌ و اقبال‌ و بيش‌ از اونا اين‌ شخص‌ رنسانس‌ اسلامي‌ به‌ وجود آورده‌ و اسلام‌ رو نو كرده‌ و خرافات‌ رو دور ريخته‌ و همه‌ بايد به‌ فکرا اون بچسبيم؛ ولي‌ خوشبختانه‌ با عكس‌ العمل‌ شديد گروهي‌ دیگه روبه رو‌ شد و به‌ علاوه‌ هوشياري‌ و حُسن‌ نيت‌ امام‌ مسجد كه‌ متوجه‌ شد توطئه‌اي‌ بر‌ روحانيت‌ بوده‌ در شبهاي‌ آخر في‌الجمله‌ اصلاح‌ شد.

 

‌عجبا! مي‌خواهند با انديشه‌هايي‌ كه‌ چكيده‌ي‌ فکرا ماسينيون‌ مستشار وزارت‌ مستعمرات‌ فرانسه‌ در شمال‌ آفريقا و سرپرست‌ مبلغان‌ مسيحي‌ در مصر و فکرا گورويچ‌ يهودي‌ ماترياليست‌ و انديشه‌هاي‌ ژان‌ پل‌ سارتر اگزيستانسياليست‌ ضد‌ خدا و عقايد دوركهايم‌ جامعه‌شناسي‌ ضدمذهب‌ ه، اسلام‌ نوين‌ بسازند، پس‌ و علي‌ الاسلام‌ السلام.

 

‌به‌ خدا قسم‌ اگه روزي‌ مصلحت‌ اقتضا آروم كه‌ انديشه‌هاي‌ اين‌ شخص‌ حلاجي‌ شه و ريشه‌هايش‌ به‌ دست‌ آيد و با انديشه‌هاي‌ اصيل‌ اسلامي‌ مقايسه‌ شه صدها مطلب‌ به‌ دست‌ مي‌آيد كه‌ بر ضد اصول‌ اسلام‌ ه‌ و به‌ علاوه‌ بي‌پايگي‌ اونا روشن‌ مي‌شه. من‌ هنوز نمي‌دانم‌ فعلاً‌ چنين‌ وظيفه‌اي‌ دارم‌ يا ندارم؛ ولي‌ با اينكه‌ مي‌بينم‌ چنين‌ بُت‌سازي‌ مي‌شه، فكر مي‌كنم‌ كه‌ تعهدي‌ كه‌ درباره‌ اين‌ شخص‌ دارم‌ دیگه ملغي‌ ه، در عين‌ حال‌ منتظر اجازه‌ و دستور اون‌ حضرت‌ مي‌باشم. كوچك‌ترين‌ گناه‌ اين‌ مرد بدنام‌ كردن‌ روحانيت‌ ه. اون همكاري‌ روحانيت‌ با دستگاههاي‌ ظلم‌ و زور بر‌ توده‌ي‌ مردم‌ رو به‌ صورت‌ يك‌ اصل‌ كلي‌ اجتماعي‌ درآورد، مد‌عي‌ شد كه‌ مَلِك‌ و مالك‌ و ملا و به‌ تعبير دیگه تيغ‌ و طلا و تسبيح‌ هميشه‌ در كنار هم‌ بوده‌ و يك‌ مقصد داشته‌ان. اين‌ اصل‌ معروف‌ ماركس‌ و به‌ عبارت‌ بهتر مثلث‌ معروف‌ ماركس‌ رو كه‌ دين‌ و دولت‌ و سرمايه‌ سه‌ عامل‌ همكار بر ضد خلقند و سه‌ عامل‌ از خود بيگانگي‌ بشرند به‌ صد زبان‌ پياده‌ كرد، منتها به‌ جاي‌ دين، روحانيت‌ رو گذاشت؛ نتيجه‌اش‌ اين‌ شده‌ كه‌ جوون‌ امروز به‌ اهل‌ علم‌ به‌ چشم‌ بدتري‌ از افسران‌ امنيتي‌ نگاه‌ مي‌آروم و خدا مي‌داند كه‌ اگه خداوند از باب‌ «وَ‌ يَمكُرُونَ‌ الله‌ ُ‌ و يَمكُرُ‌ اللهُ‌ خَيرُ‌الماكِرين» در كمين‌ اون نبود اون در مأموريت‌ خارجش‌ چه‌ بر سر روحانيت‌ و اسلام‌ مي‌بیاره. تبليغاتي‌ در اروپا و آمريكا له‌ اون از زهد و ورع‌ و پارسايي‌ تا خدمت‌ به‌ خلق‌ و فداكاري‌ و جهاد در راه‌ خدا و پاك‌باختگي‌ در راه‌ حق‌ شده‌ ه‌ و زیاد روشن‌ ه‌ كه‌ دستهاي‌ مرموزي‌ در كار بوده‌ و دوستان‌ خوب‌ شما در اروپا و آمريكا اغفال‌ شدن. من‌ لازم‌ مي‌دانم‌ كه‌ حضرت‌ عالي‌ گاهي‌ بعضی‌ افراد بصير رو ولو به‌ طور خفا به‌ اروپا و آمريكا بفرستيد، جريانها رو از نزديك‌ ببينند و گزارش‌ دهند، كه‌ به‌ عقيده‌ بعضي‌ از دوستانتان‌ در اونجا پاره‌اي‌ از حقايق‌ از حضرت‌ عالي‌ كتمان‌ مي‌شه. گروههاي‌ چهارگانه‌ بالا‌ با من‌ به‌ حساب‌ اينكه‌ تا اندازه‌اي‌ اهل‌ فكر و نظر و بيان‌ و قلم‌ هستم‌ به‌ شدت‌ مبارزه‌ مي‌كنند، شايعه‌ برام‌ مي‌سازند، جعل‌ و افترا مي‌بندند، به‌ طوري‌ كه‌ خود رو مصداق‌ اون‌ شعر فارسي‌ مي‌بينم‌ كه‌ محقق‌ اعظم‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌ در آخر توضیح‌ اشارات‌ به‌ عنوان‌ زبان‌ حال‌ خود آورده‌ ه:

به‌ گرداگرد خود چندان‌ كه‌ بينم‌بلا انگشتري‌ و من‌ نگينم‌

‌ولي‌ به‌ لطف‌ و عنايت‌ پروردگار و توجهات‌ اوليأ دين‌ هراسي‌ به‌ خود راه‌ نخوام‌ داد، اين‌ مقدار بَث‌ شكوي‌ رو جز به‌ مثل‌ حضرت‌ عالي‌ كه‌ استاد عالي‌قدرم‌ و به‌ جاي‌ بابام‌ هستيد نمي‌كنم. من‌ الان‌ مركز ثقل‌ حملات‌ اين‌ گروهها هستم، اگه بفرماييد ايستادگي‌ كن‌ ايستادگي‌ مي‌كنم؛ اگه بفرماييد مصلحت‌ نيست، خود رو كنار مي‌كشم.

 

‌بار دیگه تكرار مي‌كنم‌ من‌ جد‌اً‌ از خداوند متعال‌ طول‌ عمر براي‌ شما مي‌خواهم‌ و بالا‌ العاده‌ نگرانم‌ كه‌ اگه خداي‌ ناخواسته‌ پاي‌ حضرت‌ عالي‌ كه‌ تنها شخصيتي‌ هستيد كه‌ همه‌ي‌ اين‌ گروهها از اون حساب‌ مي‌برند از ميان‌ برود، شرایط‌ بالا‌ العاده‌ ناراحت‌ كننده‌ هستش. اين‌ بسا كه‌ گروههاي‌ منحرف‌ و منتحل، مقاصد شوم‌ خود رو با نام‌ حضرت‌ عالي‌ تعقيب‌ كنند. اين‌ ه‌ كه‌ لازم‌ مي‌دانم‌ به‌ هر شكل‌ و صورت‌ هست، به‌ وسايل‌ مختلف، حضرت‌عالي‌ نظرتون‌ رو درباره‌ي‌ راهها و روشها و مسلكهاي‌ مختلف‌ روشن‌ و روشن‌تر بفرماييد و حتي‌ لازم‌ ه‌ به‌ بعضي‌ دوستان‌ به‌ طور خصوصي‌ تذكراتي‌ بدهيد. شنيدم‌ به‌ يكي‌ از دوستان‌ مشهد كه‌ جدیداً‌ به‌ نجف‌ مشرف‌ شده‌ بوده‌ ه‌ تذكرات‌ مفيدي‌ داده‌ايد و دورادور اطلاع‌ دارم‌ كه‌ مؤ‌ثر بوده‌ و در روش‌ ایشون‌ كه‌ جدیداً‌ خيلي‌ خطرناك‌ شده‌ بود مؤ‌ثر واقع‌ شده‌ و الحمدلله.

 

‌خوب‌ ه‌ اطلاع‌ داشته‌ باشيد كه‌ در ماههاي‌ آخر عمر شريعتي‌ بنده‌ زیاد وسيله‌ اشخاص‌ مختلف‌ به‌ اون پيغام‌ دادم‌ كه‌ نوشته‌هاي‌ تو مطالبي‌ هست‌ برضد اسلام‌ و لازم‌ ه‌ اصلاح‌ شه، من‌ حاضرم‌ پیشه جمعي‌ صاحب‌نظر يا تنها، هر طور خودت‌ مايل‌ باشي، به‌ تو ثابت‌ كنم، اگه ثابت‌ شد خودت‌ اونا رو ولو به‌ نام‌ خودت‌ نه‌ به‌ نام‌ من‌ اصلاح‌ كن‌ و شأن‌ تو بالا هم‌ خواهد رفت‌ و جز مجبورم‌ از تو به روشنیً‌ و مستدل‌ انتقاد كنم‌ و برات‌ گرون‌ تموم‌ میشن. آخرين‌ شخصي‌ كه‌ از طرف‌ اون پیش من‌ اومد، اظهار داشت‌ كه‌ اون حاضر ه‌ اختيار بده به‌ آقاي‌ محمدتقي‌ جعفري‌ و آقاي‌ محمدرضا حكيمي‌ كه‌ از آثارش‌ انتقاد كنند و در آخر‌ امر تو صحه‌ بگذاري، من‌ گفتم‌ زیاد خوب‌ ولي‌ به‌ شرط‌ اينكه‌ كتباً‌ بنويسد. مقارن‌ با حركتش‌ به‌ خارج‌ اطلاع‌ پيدا كردم‌ كه‌ تنها به‌ آقاي‌ حكيمي‌ نوشته‌ كه‌ شما مجازي‌ نوشته‌هاي‌ منو نقد كني. در اروپا خبر معتبر‌ اين‌ بود كه‌ گفته‌ بود تا يك‌ سال‌ كاري‌ نخوام‌ كرد جز اصلاح‌ نوشته‌هاي‌ خودم‌ و يكي‌ از دوستان‌ نزديك‌ حضرت‌ عالي‌ نقل‌ كرد كه‌ به‌ اون گفته‌ بود منتظرم‌ فلاني‌ به‌ اروپا بيايد، درباره‌ به‌ اصلاح‌ كتابهايم‌ با اون مشورت‌ كنم، و البته‌ من‌ اين‌ جهت‌ رو تحسين‌ كردم‌ و دليل‌ حُسن‌ نيت‌ و سوء نيت‌ اطرافيانش‌ در ايران‌ گرفتم. روي‌ اين‌ حساب‌ مي‌بايست‌ از نشر کارها ش‌ قبل‌ از اصلاح‌ و تجديدنظر دست کم‌ وسيله‌ آقاي‌ حكيمي‌ كه‌ كتباً‌ به‌ اون اجازه‌ داده‌ ه‌ جلوگيري‌ شه ولي‌ افرادي‌ كه‌ جدیداً‌ تصميم‌ گرفته‌ان اون رو مظهر رنسانس‌ اسلامي‌ قرار دهند و راه‌ رو براي‌ اظهار نظرهاي‌ خود در اصول‌ و فروع‌ اسلام‌ باز كنند در شعاع‌ وسيعي‌ به‌ نشر و تكثير همه‌ کارها اون پرداخته‌ان. بنده‌ فكر مي‌كنم‌ اگه صلاح‌ مي‌دانيد به‌ بعضی‌ از ارادتمندان‌ خودتون‌ در اروپا و آمريكا كه‌ همچنینً‌ ناشر کارها و فکرا اون هستن يادآوري‌ فرماييد كه‌ قبل‌ از انجام‌ اصلاحات‌ وسيله‌ آقاي‌ حكيمي‌ يا گروهي‌ كه‌ خودتون‌ تعيين‌ مي‌فرماييد از نشر آثارش‌ جلوگيري‌ شه و اگه هم‌ صلاح‌ نمي‌دانيد كه‌ در كار اون مستقيماً‌ دخالتي‌ فرماييد راه‌ ديگري‌ بايد انديشيد.

 

‌زیاد خوب‌ ه‌ و براي‌ شناختن‌ ماهيت‌ اين‌ شخص‌ لازم‌ ه‌ كه‌ حضرت‌ عالي‌ مجموعه‌ مقالات‌ اون رو در كيهان‌ كه‌ يك‌ سال‌ و نيم‌ قبل‌ چاپ‌ شد شخصاً‌ مطالعه‌ فرماييد. اين‌ مقالات‌ دو قسمت‌ ه: يك‌ قسمت‌ بر ضد ماركسيسم‌ ه‌ كه‌ مقالات‌ خوبي‌ بود و ايرادهاي‌ كمي‌ از نظر معارف‌ اسلامي‌ داشت. ولي‌ قسمت‌ دوم‌ مقالاتي‌ بود درباره‌ي‌ مليت‌ ايراني‌ (و جداً‌ ماشين‌ شده) و در حقيقت‌ فلسفه‌اي‌ بود براي‌ مليت‌ ايراني‌ و قطعاً‌ تا حالا‌ احدي‌ از مليت‌ ايراني‌ به‌ اين‌ خوبي‌ و مستند به‌ يك‌ فلسفه‌ي‌ امروز پسند دفاع‌ نكرده‌ ه. شايسته‌ ه‌ نام‌ اون‌ رو «فلسفه‌ رستاخيز» بگذاريم. خلاصه‌ي‌ اين‌ مقالات‌ كه‌ يك‌ كتاب‌ مي‌شه، اين‌ بود كه‌ ملاك‌ مليت، خون‌ و نژاد كه‌ امروز محكوم‌ ه‌ نيست، ملاك‌ مليت‌ فرهنگ‌ ه‌ و فرهنگ‌ به‌ حكم‌ اينكه‌ زاده‌ي‌ تاريخ‌ ه‌ نه‌ چيز دیگه، در ملتهاي‌ مختلف، مختلف‌ ه؛ فرهنگ‌ هر قوم‌ روح‌ اون‌ قوم‌ و شخصيت‌ اجتماعي‌ اونا رو مي‌سازد، خود و «من» واقعي‌ هر قوم‌ فرهنگ‌ اون‌ قوم‌ ه؛ هر قوم‌ كه‌ فرهنگ‌ دائمی نداشته‌ نابود شده‌ ه؛ ما ايرانيان‌ فرهنگ‌ دو هزار و پانصد ساله‌ داريم‌ كه‌ ملاك‌ شخصيت‌ وجودي‌ ما و من‌ واقعي‌ ما و خويشتن‌ اصلي‌ ماست، در طول‌ تاريخ‌ حوادثي‌ قبل‌ اومد كه‌ خواست‌ ما رو از خود واقعي‌ ما بيگانه‌ آروم ولي‌ ما هر نوبت‌ به‌ خود آمديم‌ و به‌ خود واقعي‌ خود بازگشتيم؛ اون‌ سه‌ جريان‌ عبارت‌ بود از حمله‌ اسكندر، حمله‌ عرب، حمله‌ مغول. در اين‌ ميان‌ بيش‌ از همه‌ درباره‌ي‌ حمله‌ عرب‌ بحث‌ كرده‌ و نهضت‌ شعوبيگري‌ رو تقديس‌ كرده‌ ه، اون‌گاه‌ گفته‌ اسلام‌ براي‌ ما ايدئولوژي‌ ه‌ و نه‌ فرهنگ؛ اسلام‌ نيامده‌ كه‌ فرهنگ‌ ما رو عوض‌ آروم و فرهنگ‌ واحدي‌ به‌ وجود بیاره، بلكه‌ تعدد فرهنگها رو به‌ رسميت‌ مي‌شناسد همون‌ طوري‌ كه‌ تعدد نژادي‌ رو يك‌ واقعيت‌ مي‌داند؛ آيه‌ كريمه‌ي‌ «اِنا خَلَقناكُم‌ مِن‌ ذَكَرٍ‌ وَ‌ اُنثي‌ وَ‌ جَعَلناكُم‌ شُعوباً‌ وَ‌ قَبائِلَ…» كه‌ اختلافات‌ نژادي‌ و اختلافات‌ فرهنگي‌ كه‌ اولي‌ ساخته‌ طبيعت‌ ه‌ و دومي‌ تاريخ‌ بايد به‌ جاي‌ خود محفوظ‌ باشه. اد‌عا كرده‌ كه‌ ايدئولوژي‌ ما روي‌ فرهنگ‌ ما اثر گذاشته‌ و فرهنگ‌ ما روي‌ ايدئولوژي‌ ما، لهذا ايرانيت‌ ما ايرانيت‌ اسلامي‌ شده‌ ه‌ و اسلام‌ ما اسلام‌ ايراني‌ شده‌ ه. با اين‌ بيان‌ عملاً‌ و همچنینً‌ – نه‌ به روشنیً‌ – فرهنگ‌ واحد به‌ نام‌ فرهنگ‌ اسلامي‌ رو انكار كرده‌ ه‌ و به روشنیً‌ شخصيتهايي‌ نظير بوعلي‌ و ابوريحان‌ و خواجه‌ نصيرالدين‌ و ملاصدرا رو وابسته‌ به‌ فرهنگ‌ ايراني‌ دانسته‌ ه؛ يعني‌ فرهنگ‌ اینا ادامه‌ فرهنگ‌ ايراني‌ ه. اين‌ مقالات‌ زیاد خواندني‌ ه؛ در انتساب‌ اونا به‌ اون شكي‌ نيست، به‌ بعضیا مثل‌ آقاي‌ خامنه‌اي‌ و آقاي‌ بهشتي‌ گفته‌ مال‌ من‌ ه، ولي‌ مدعي‌ شده‌ كه‌ من‌ اینا رو چندين‌ سال‌ قبل‌ نوشته‌ام‌ و اینا اونا رو پيدا كرده‌ و چاپ‌ كرده‌ان؛ در صورتي‌ كه‌ دلائل‌ به‌ قدر كافي‌ هست‌ كه‌ مقالات، جديد ه. به‌ هر حال‌ مطالعه‌ حضرت‌ عالي‌ زیاد مفيد ه.

 

‌اين‌ روزها سؤ‌ال‌ و جوابي‌ از حضرت‌ عالي‌ مورخ‌ شعبان‌ 97 منتشر شد كه‌ اثر زیاد مطلوبي‌ از نظر انحرافات‌ منتحلين‌ داشت‌ و عجب‌ اين‌ ه‌ كه‌ شايع‌ كرده‌ان اين‌ سؤ‌ال‌ و جواب‌ وسيله‌ فلاني‌ تهيه‌ شده‌ ه. به‌ اونا گفتم‌ شما با اين‌ اتهام، به‌ آقا اهانت‌ مي‌كنيد، گويي‌ ایشون‌ از خود رأي‌ ندارن و تابع‌ رأي‌ مثل‌ مني‌ هستن.

‌خبر عجيب‌ دیگه اين‌ ه‌ كه‌ جدیداً‌ آزادي‌ جز مترقبي‌ به‌ دسته‌ جات‌ مختلف‌ به ویژهً‌ دسته‌ جات‌ سياسي‌ داده‌ شده‌ ه. البته‌ نسبت‌ به‌ روحانيين‌ به‌ مقياس‌ زیاد كمتري‌ داده‌ شده، ممنوعيتهاي‌ اونا بیشترً‌ به‌ حال‌ خود باقي‌ ه. اين‌ تبعيض‌ هم سؤ‌ال‌انگيز ه.

‌خدمت‌ آقازادگان‌ عظام‌ دامت‌ بركاتهم‌ عرض‌ سلام‌ اين‌ بنده‌ رو ابلاغ‌ فرماييد. والسلام‌ عليكم‌ و رحمة‌الله‌ و نلتمس‌ منكم‌ الد‌عأ.

 

َ‌ استاد مطهري‌ و امام‌ خميني‌

-32-15 استاد مطهري‌ و امام‌ خميني‌ دو كتابي‌ هستن كه‌ همدیگه رو تفسير مي‌كنند. از نظر راقم‌ اين‌ سطور، هيچ‌ كس‌ به‌ خوبي‌ استاد مطهري‌ امام‌ رو نشناخته‌ بود و هيچ‌ كس‌ هم مثل حضرت‌ امام، استاد مطهري‌ رو نشناخته‌ بود و اين‌ امر مرهون‌ دوازده‌ سال‌ تلمذ استاد مطهري‌ پیش حضرت‌ امام‌ و رابطه‌ نزديك‌ استاد با امام‌ تا آخر حيات‌ پر بركت‌ ایشون‌ و هم سنخيت‌ روحي‌ و عرفاني‌ اين‌ دو بزرگوار علي‌خلاف میل‌ فرق‌ مرتبه‌ ه. نگاهي‌ به‌ سخنان‌ استاد مطهري‌ اين‌ حقيقت‌ رو آشكار مي‌سازد. استاد شهيد در كتاب‌ دور‌ انقلاب‌ اسلامي‌ چنين‌ مي‌گويند:

«من‌ كه‌ نزدیک‌ دوازده‌ سال‌ در خدمت‌ اين‌ مرد بزرگ‌ تحصيل‌ كرده‌ام، باز وقتي‌ كه‌ در سفر اخير به‌ پاريس‌ به‌ ملاقات‌ و زيارت‌ ایشون‌ رفتم، چيزهايي‌ از روحيه‌ي‌ اون درك‌ كردم‌ كه‌ نه‌ فقط‌ بر حيرت‌ من، بلكه‌ بر ايمانم‌ هم اضافه‌ كرد. وقتي‌ برگشتم، دوستانم‌ پرسيدند چه‌ ديدي؟ گفتم‌ چار تا «آمَنَ» ديدم:

‌آمَنَ‌ بِهَدَفِه‌ به‌ هدفش‌ ايمان‌ داره. دنيا اگه جمع‌ بشه نمي‌میتونه اون رو از هدفش‌ منصرف‌ آروم.

‌آمَنَ‌ بِسَبيلِه‌ به‌ راهي‌ كه‌ انتخاب‌ كرده‌ ايمان‌ داره. امكان‌ نداره بشه‌ اون رو از اين‌ راه‌ منصرف‌ كرد. شبيه‌ همون‌ ايماني‌ كه‌ پيغمبر به‌ هدفش‌ و به‌ راهش‌ داشت.

‌آمَنَ‌ بِقَولِه‌ در ميان‌ همه‌ي‌ رفقا و دوستاني‌ كه‌ سراغ‌ دارم‌ احدي‌ مثل‌ ایشون‌ به‌ روحيه‌ي‌ مردم‌ ايران‌ ايمان‌ نداره. به‌ ایشون‌ نصيحت‌ مي‌كنند كه‌ آقا كمي‌ يواشتر، مردم‌ دارن سرد مي‌شن، مردم‌ دارن از پاي‌ درمي‌آيند، مي‌گويد نه، مردم‌ اين‌جور نيستند كه‌ شما مي‌گوييد، من‌ مردم‌ رو بهتر مي‌شناسم؛ و ما مي‌بينيم‌ كه‌ روز به‌ روز صحت‌ سخن‌ ایشون‌ زیادتر آشكار مي‌شه.

 

‌و در نهایت‌ بالاتر از همه‌ آمَنَ‌ بِرَبٍّه. در يك‌ جلسه‌ي‌ خصوصي، ایشون‌ به‌ من‌ مي‌گفت: «فلاني! اين‌ ما نيستيم‌ كه‌ چنين‌ مي‌كنيم، من‌ دست‌ خدا رو به‌ وضوح‌ حس‌ مي‌كنم». آدمي‌ كه‌ دست‌ خدا و عنايت‌ خدا رو حس‌ مي‌آروم و در راه‌ خدا قدم‌ برمي‌داره خدا هم‌ به‌ مصداق‌ «اِن‌ تَنصُرُوا اللهَ‌ يَنصُركُم» بر نصرت‌ اون اضافه‌ مي‌آروم. يا اون‌چنان‌ كه‌ در داستان‌ اصحاب‌ كهف‌ مطرح‌ مي‌شه، قرآن‌ مي‌گويد اونا جوانمرداني‌ بودن كه‌ به‌ پروردگارشان‌ ايمان‌ آوردند و به‌ اون اعتماد و تكيه‌ كردند، خدا هم‌ بر ايمانشان‌ اضافه کرد؛ اونا براي‌ خدا قيام‌ كردند و خدا هم‌ دلهاي‌ اونا رو سفت‌ كرد.

‌اين‌ چنين‌ هدايت‌ و تأييدي‌ رو من‌ به‌ وضوح‌ در اين‌ مرد مي‌بينم. اون براي‌ خدا قيام‌ كرده‌ و خداي‌ متعال‌ هم‌ قلبي‌ قوي‌ به‌ اون عنايت‌ كرده‌ ه‌ كه‌ اصلاً‌ تزلزل‌ و ترس‌ در اون‌ راه‌ نداره».

«در مورد اين‌ مرد بزرگ‌ يكي‌ دیگه از خصوصياتش‌ رو بگويم، شايد شما باورتان‌ نشه اين‌ مردي‌ كه‌ روزها مي‌نشيند و اين‌ اعلاميه‌هاي‌ آتشين‌ رو مي‌دهد، سحرها کمترً‌ يك‌ ساعت‌ به‌ خداي‌ خودش‌ راز و نياز مي‌آروم، اون‌چنان‌ اشكهايي‌ مي‌ريزد كه‌ باورش‌ مشكل‌ ه. اين‌ مرد درست‌ نمونه‌ علي‌ (ع) ه. درباره‌ي‌ علي‌ گفته‌ان كه‌ در ميدان‌ جنگ‌ به‌ روي‌ دشمن‌ لبخند مي‌زند و در محراب‌ عبادت‌ از شدت‌ زاري‌ بي‌هوش‌ مي‌شه، و ما نمونه‌ي‌ اون رو در اين‌ مرد مي‌بينيم».

 

(سخنان‌ حضرت‌ امام‌ درباره‌ شهادت‌ مطهري)

«اينجانب‌ به‌ اسلام‌ و اولياي‌ عظيم‌ الشان‌ و به‌ ملت‌ اسلام‌ و خصوص‌ ملت‌ مبارز ايران، ضايعه‌ي‌ اسف‌انگيز شهيد بزرگوار و متفكر و فيلسوف‌ و فقيه‌ عالي‌ مقام‌ مرحوم‌ آقاي‌ حاج‌ شيخ‌ مرتضي‌ مطهري‌ قُدٍّسَ‌ سِرُّه‌ رو تسليت‌ و تبريك‌ عرض‌ مي‌كنم؛ تسليت‌ در شهادت‌ شخصيتي‌ كه‌ عمر شريف‌ و ارزنده‌ي‌ خود رو در راه‌ اهداف‌ مقدس‌ اسلام‌ صرف‌ كرد و با كجرويها و انحرافات‌ مبارزه‌ي‌ سرسختانه‌ كرد؛ تسليت‌ در شهادت‌ مردي‌ كه‌ در اسلام‌شناسي‌ و فنون‌ مختلفه‌ي‌ اسلام‌ و قرآن‌ كريم‌ كم‌نظير بود. من‌ بچه زیاد عزيزي‌ رو از دست‌ دادم‌ و در سوگ‌ اون نشستم‌ كه‌ از شخصيتهاي‌ فداكار كه‌ در زندگي‌ و پس‌ از اون‌ با جلوه‌ي‌ خود نورافشاني‌ كرده‌ و مي‌كنند. من‌ در تربيت‌ چنين‌ فرزنداني‌ كه‌ با شعاع‌ فروزان‌ خود مردگان‌ رو حيات‌ مي‌بخشند و به‌ ظلمتها نور مي‌افشانند، به‌ اسلام‌ بزرگ، مربي‌ آدما و به‌ امت‌ اسلامي‌ تبريك‌ مي‌گويم. من‌ اگه چه‌ بچه عزيزي‌ رو كه‌ پاره‌ي‌ تنم‌ بود از دست‌ دادم‌ لكن‌ مفتخرم‌ كه‌ چنين‌ فرزندان‌ فداكاري‌ در اسلام‌ وجود داشت‌ و داره.

«مطهري» كه‌ در طهارت‌ روح‌ و قوت‌ ايمان‌ و قدرت‌ بيان‌ كم‌ نظير بود، رفت‌ و به‌ ملأاعلي‌ پيوست، لكن‌ بدخواهان‌ بدانند كه‌ با رفتن‌ اون شخصيت‌ اسلامي‌ و علمي‌ و فلسفي‌اش‌ نمي‌رود…

‌اينجانب‌ روز پنج‌ شنبه‌ 13 ارديبهشت‌ 58 رو براي‌ بزرگداشت‌ شخصيتي‌ فداكار و مجاهد در راه‌ اسلام‌ و ملت‌ عزاي‌ عمومي‌ اعلام‌ مي‌كنم‌ و خودم‌ در مدرسه‌ي‌ فيضيه‌ روز پنچ‌ شنبه‌ و جمعه‌ به‌ سوگ‌ مي‌نشينم. از خداوند متعال‌ براي‌ اون‌ بچه عزيز اسلام‌ رحمت‌ و غفران‌ و براي‌ اسلام‌ عزيز، عظمت‌ و عزت‌ مسئلت‌ مي‌نمايم. سلام‌ بر شهداي‌ راه‌ حق‌ و آزادي».110

منابع :